توضیحات


با مهمترین ویژگی های معماری اسلامی آشنا شوید


 با پرچم همراه باشید تادر مورد معماری اسلامی بیشتر اشنا شوید  معماری اسلامی علاوه بر زیبایی ظاهری، باطنی عمیق و انسانی دارد و عناصر آن از بدنه و اجزاء گرفته تا فضاهای سرپوشیده داخلی و فضای سرسبز خارجی، حضور انسان را به عنوان اولین موضوع قابل توجه، در نظر گرفته است.

 ودر معماری اسلامی، کف با الهام از بستر طبیعت، هموار و مسطح می باشد و سقف، با الهام از آسمان، لایتناهی طراحی می شود.معماری در جهان اسلام یکی از بزرگترین جلوه‌های ظهور یک حقیقت هنری در کالبد مادی به‌شمار می‌رود.

وبا یک نگاه جامع نگر می‌توان پیوستای ارزشمند و پویا را در بناهای اسلامی بازشناسی کرد که موجب شده تمامی آن‌ها در قالبی واحد با عنوان معماری اسلامی در کنار یکدیگر قرار گیرند.

و مسئولیت ساخت بنا به عهده گروه های متعددی بود مثلا گروهی ساختمان را تا مرحله سفت کاری و گروهی مسئول تزئینات بنا مانند گچ بری ، کاشیکاری بوده اند معماران ایرانی به دلیل فروتنی که داشتند نام خود را بر بناها ثبت نمی کردند به جز تعدادی بنای اندک.


زیبای های ظاهری معماری اسلامی

 سقف در معماری اسلامی


معماری جهان اسلام

همان گونه که از نامش بر می‌آید این گونه از معماری شامل معماری گستره‌ای از جهان می‌شود که ما با عنوان جهان اسلام می‌شناسیم معماری این کشورها تحت تأثیر ایدئولوژی اسلام در طول زمانی مشخص قرار گرفته و به همین خاطر دارای برخی ویژگی‌های مشترک شدند که به موارد زیر می توان اشاره نمود.


1- بانیان مسلمان دارند. ۲- دارای شخصیت یگانه : شکل معماری اشاره به اصول اسلامی داشته باشد ، توحید. ۳- تأثیرپذیری از دین: پایبندی به اصول و سفارشات مذهبی ۴- استفاده فراوان از عناصر تزئینی : خوش نویسی ، نقوش اسلیمی و هندسی . ۵- عدم استفاده از تصاویر جانوری خصوصا انسانی

و میراث معماری اسلامی با تمامی غنا، زیبایی و تنوع شاهدی بر عظمت تمدن اسلامی است تمدن اسلامی و دستاوردهای معماری به اوجش بین قرن های هفتم و سیزدهم در برخی از مکان ها رسید از آن جمله اند ترکیه ی مدرن و هندوستان مسلمان که به شکوه خود در دوره ی شکوفایی تمدن اسلام رسیدند.

 با ظهور بنی امیه اولین سلسله ی اسلام در سال ۶۶۱، جهان مسلمان از بخش هایی از آسیای مرکزی تا لیبی مدرن امروزی و تمامی منطقه ای که خاورمیانه است گسترش یافت از جمله بناهای اسلامی این دوره عبارت است از مسجد دمشق و گنبد بیت المقدس در اورشلیم.



شاهکارهای هنری و دستاوردهای تزئنیی

شاهکارهای هنری و دستاوردهای تزئنیی معماری اسلامی


گستره مکانی در جهان اسلام 

در گستره مکانی جهان اسلام شامل:هند، افغانستان، کشورهای آسیای میانه و قفقاز، ایران، عراق، ترکیه، سوریه، فلسطین، مصر، تونس، الجزایر، مراکش مغرب رواج داشته‌است.


گستره زمانی در جهان اسلام

گستره زمانی معماری جهان اسلام را می‌توان از سال‌های اولیه ظهور اسلام تا پیش از گستردگی عام معماری مدرن دانست با این حال نمی‌توان این گسترگی و نقش اثرگذار در معماری را در همه مناطق یکسان دانست به عنوان نمونه چنین نقشی در مصر از سال ۹۲۵ (قمری) به وجود آمد 


بیشتر بدانید:همه چیز درباره برچسب سایت و نوشتن آن


تاریخچه معماری اسلامی

با ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی، پایه های هنر اسلامی كه مجموعه ای از هنر در دوره ها ی ساسانیان و بیزانس بود، شكل گرفت در سال 622 میلادی با هجرت حضرت محمد(ص)از مکه به مدینه تاریخ اسلامی آغاز و هجرت پیامبر اکرم به مبدا تاریخ اسلام بدل شد.

و پس از ظهور اسلام، معماران مسلمان همچون سایر هنرمندان، دریچه های جدیدی از بینش به رویشان گشوده شد كه این امر موجب تحولی بزرگ در تمام تجلیات فكری و هنری آنان گردیدهنر اسلامی تقریباً با روی كارآمدن سلسله امویان در سال 41هـ.ق و انتقال مركز خلافت امویان از مدینه به دمشق، پدید آمد. 

با این انتقال، مرکز اسلام به مرزهای امپراتوری روم شرقی نزدیک تر گردید و امویان برای گسترش شهر و ساخت مسجد جامع دمشق معماران رومی را دعوت کردند و معماری بیزانسی به سرزمین‌های اسلامی وارد شد که بعدها تکامل یافت و به شکل امروزی آن درآمد وبدین ترتیب هنر اسلامی ترکیبی از هنر سرزمین‌های همسایه به ویژه بیزانس گردید.

ودر ایران و آسیای مرکزی، طاهریان، سامانیان، غزنویان، و غوریان تلاش برای قدرت در قرن دهم، و هنر یک عنصر حیاتی این رقابت بود شهرهای بزرگی ساخته شده‌اند، مانند بلخ، بخرا، سمرقند و غزنی افغانستان، و ساخت و ساز مسجد بزرگ اصفهان آغاز شد که  معماری تدفینی نیز کشت شده‌است.


بیشتر بدانید:جدیدترین تکنولوژی های جهان


معماری اسلامی - معماری مسلمین

تنها پس از فتوحات و آشنایی اعراب با تمدن روم بود که مساجد با تأثیر از معماری و مهم‌تر از همه معماران این تمدن، به گونه‌ای دیگر توسط معماران تازه مسلمان ساخته می‌شد و آن‌ها بودند که اولین بذر معماری اسلامی را در سرزمین‌های خود می‌افشاندند.

و با توجه به احکامی نظیر حرمت ساخت کاخ در اسلام، مذمت اشرافی گرایی و اسراف، مذمت فاصله گرفتن رهبران جامعه اسلامی از مردم و غیره، و مقایسه آن با معماری رایج در تمامی ادوار خلفای اسلامی ازخلیفه سوم عثمان تا حکومت و امپراطوری عثمانی، این نکته را نشان می‌دهد که کاخ‌سازی با توجه به حرمت ساخت آن در تمامی ادوار در زمینه معماری اسلامی رواج داشته‌است و اگر واقعاً بخواهیم از لحاظ دینی به آن‌ها بنگریم، بناهایی نظیر قصرالحمراء در اسپانیا، کاخ اخیضر در شام و تمامی دارالخلافه‌ها را نبایست در زمره معماری دینی و اسلامی لحاظ کرد، حال آنکه هرکدام از این بناهای یاد شده سمبلی از هنر و تعالی معماری اسلامی به‌شمار می‌آیند.

و ما معماری اسلامی نداریم بلکه معماری دوران اسلام درست است چرا که اسلام مبتنی بر مجموعه ای از اصول فکری و اعتقادی است که این اصول حقیقی، کلی، ازلی، ابدی و غیر نسبی هستند در حالیکه مسلمانان انسان هایی نسبی بوده و در نتیجه آثار معماری آن ها هم نسبی و وابسته به شرایط زمان و مکان خواهد بود بنابراین بهتر است بگوئیم معماری دوران اسلام .

بسترسازی سیر انسان از کثرت به وحدت مهمترین ویژه گی بارز معماری دوران اسلامی است معماری دوران اسلامی علاوه بر ظاهری زیبا  باطنی عمیق و انسانی و با صفا دارد همچنین معماری این دوره ضمن رعایت دستاورد های علوم تجربی با روح و دل انگیز است به این معنا که حس، عقل و روح را تغذیه می کند .

اصل عنصر فضا در معماری دوران اسلام محل حضور انسان است و سایر عناصر نظیر بدنه ها و اجزاء ساختمان بر مبنای آن هویت می یابند  در معماری اسلام علاوه بر فضای سرپوشیده داخلی  فضای سرباز و سرسبز خارجی یعنی حیاط مرکزی هم از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است همچنین در معماری این دوره سقف مانند کف طراحی نمی شود بلکه کف با الهام از بستر طبیعت هموار و مسطح است و سقف با الهام از آسمان لایتناهی و کهکشانی طراحی می شود .

تنها عنصر شاخص و جاذب در نمای خارجی سردر یا ایوان ورودی است که چون طاق نصرتی برای ورود انسان طراحی می شود و این به منزله اهمیت بخشیدن به انسان در مقابل توده ساختمان خواهد بود . ساختمان مجسمه نیست بلکه ایمن گاه انسان است .

در معماری دوران اسلام فضا ها بر حسب کارکردشان درجه بندی می شوند: در شهرها، فضاهای مذهبی و فرهنگی ، قلب و کانون و نماد برجسته شهر هستند و سایر عناصر فضایی بر حسب نوع عملکردشان درجه بندی و مکان یابی می شوند  در داخل بناها و خانه ها هم، فضا های جمعی در محور اصلی و فضاهای فردی و خدماتی و عبوری در حاشیه قرار می گیرند .


بیشتر بدانید: تولید برق از اهن ربا آزمایش فیزیک


اسلام  و معماری

 معماری اسلامی درکشورهای عربی از قرن پنجم تا هفتم هجری در میان شهرهای جهان عرب، دمشق، بغداد، بصره و سامرا که در قرون اولیه هجری و در زمان امویان و عباسیان مرکز قدرت بودند با سقوط خلافت عباسی و حمله مغول از دایره قدرت خارج شدند و آثار معماری و شهرسازی درخشان آن بجا مانده از قرون اولیه هجری به عنوان اوج شکوفایی هنر و معماری اسلامی این سرزمین‌ها در دوره زمانی مورد بحث باقی مانده در دوره‌هایی از جمله مغول مورد تهاجم واقع شدندو این سرزمین‌ها در سال‌های اتی تحت سلطه امپراتوری عثمانی واقع شده و الگوی رایج خود را با الگوی هنر عثمانی درآمیختند. 

و در شمال آفریقا به عنوان سرحدات غربی جهان اسلام و واقع شدن در مرزهای کشورهای مسیحی الگوی خاصی در معماری اسلامی خصوصاً مساجد این سرزمین حاکم بودکه سالیان سال رایج بوده و از آنجا که انتقال قدرت در این سرزمین روند ارامتری داشته، منحنی سینوسی ایران را که شامل لشکرکشی‌ها و ویرانی‌ها و بازسازی‌های شتاب زده بوده‌است، تجربه نکرده‌است لذا معماری و شهرسازی منحنی رشد آرام و بدون انقطاع را طی نموده‌است. 

و تنها پس از فتوحات و آشنایی اعراب با تمدن روم بود که مساجد با تأثیر از معماری و مهم‌تر از همه معماران این تمدن، به گونه‌ای دیگر توسط معماران تازه مسلمان ساخته می‌شد و آن‌ها بودند که اولین بذر معماری اسلامی را در سرزمین‌های خود می‌افشاندند.

 با توجه با احکامی نظیر حرمت ساخت کاخ در اسلام، مذمت اشرافی گرایی و اسراف، مذمت فاصله گرفتن رهبران جامعه اسلامی از مردم و غیره، و مقایسه آن با معماری رایج در تمامی ادوار خلفای اسلامی ازخلیفه سوم عثمان تا حکومت و امپراطوری عثمانی، این نکته را نشان می‌دهد که کاخ‌سازی با توجه به حرمت ساخت آن در تمامی ادوار در زمینه معماری اسلامی رواج داشته‌است و اگر واقعاً بخواهیم از لحاظ دینی به آن‌ها بنگریم، بناهایی نظیر قصرالحمراء در اسپانیا، کاخ اخیضر در شام و تمامی دارالخلافه‌ها را نبایست در زمره معماری دینی و اسلامی لحاظ کرد، حال آنکه هرکدام از این بناهای یاد شده سمبلی از هنر و تعالی معماری اسلامی به‌شمار می‌آیند و شاید این تعریف که ما معماری اسلامی نداریم ولی واجد معماری مسلمین هستیم و در زمان فاطمیان و ایوبیان الگوی غالب مساجد شمال آفریقا شبستان‌های ستون دار سنگی با پلان‌های مربع شکل، قوس‌های عمدتاً نعل اسبی شکل و تزیینات سنگی بوده‌است.

و پس از ایوبیان در دوره مملوکان مصر، نظام سیاسی خاصی بر مصر حاکم شد که در نظام مملوکی که نظام حاکمیت برده‌ها بر سرزمین مصر بوده‌است، سلطان از برده‌هایی که اسلام آورده و اصول نظامی را تحصیل و به خدمت نجبای بلندپایه درآمده بودند انتخاب می‌شدند. 

و از آنجایی که دارایی‌های سلطان به فرزندانش تعلق نمی‌گرفت، از این رو بسیاری از مملوکان به نوعی از معماری روی آوردند تا از بقایای ثروت خود اطمینان یابند. بر اساس شرع پول و املاکی که برای بنیادی مقدس به ودیعه نهاده می‌شد از مصادره شدن مصون می‌ماند از این رو بسیاری از مملوکان به تأسیس چنین بنیادهایی پرداختند و نسل‌هایشان از قیمان و مواجب گیران ان مؤسسه‌ها شدند این بنیادها موسسه‌های مذهبی شامل مقبره بانی، مسجد، بیمارستان و … بودندکه از جمله آن‌ها می‌توان مجتمع قلاوون اشاره کرد. 



مکاتب شش گانه مارتن در مورد معماری اسلامی

مارتن مکاتب شش گانه را در مورد معماری و هنر اسلامی برمی‌شمرد:

 1) مکتب سوریه شامل سوریه و فلسطین امروزی    2)  مکتب مغرب شامل تونس، الجزایر، مراکش و اسپانیا     (3     مکتب عراقی شامل ایران، عراق، آسیای میانه، افغانستان و بخشی از پاکستان   (4   مکتب عثمانی شامل ترکیه، آناتولی و جنوب شرقی اروپا  (5        مکتب هند شامل هند، پاکستان و کشورهای اسلامی جنوب غربی آسیا (6       مکتب مصر شامل مصر دوره مملوکی.


 معماری اسلامی دارای چه سبک های می باشد

۱سبک ایرانی : عراق امروزی ، هند تا شرق دور ، شرق ترکیه و … با مرکزیت ایران .    ۲شیوه مصری : شمال آفریقا.     ۳شیوه شامی : رم شرقی و بیزانس ، لبنان و فلسطین با مرکزیت سوریه .      ۴شیوه مغربی : جنوب و جنوب غربی اروپا ، با مرکزیت اسپانیا ، جنوب ایتالیا و فرانسه


اصولی که در معماری ایرانی به آن توجه می شود

۱مردم واری : یعنی داشتن مقیاس انسانی .      ۲-پرهیز از بیهودگی: هیچ جزء از معماری تزئین صرف نیست . مثلاً : کاشی فقط برای قشنگی استفاده نشده بلکه به دلیل ضعف خشت خام در برابر باران میباشد     

۳نیارش: استاتیک بنا علم ساختمان یا فن ساختمان و مصالح شناسی بوده . استفاده پیمون در نیارش یکی از ویژگی های معماری ایرانی است. -۴   خودبسندگی : استفاده از مصالح بوم آورد و ایدری.   

۵درون گرایی : احترام به حرمت وتفکیک بخش خصوصی ازبخش عمومی مخصوصاً در معماری مسکونی. این اصل در معماری اقلیم گرم و خشک به صورت حیاط مرکزی ظهور میکند.


برخی از بناهای متعلق به عصرهای مختلف و آثار به جای ماندهدر ایران

1- آغاز عصر سلجوقی تا پایان دوره تیموری

الف) مساجد

1-مسجد جامعه اصفهان 2-مسجد دارستان 3-مسجد اردبیل 4-مسجد جامع بروجرد 5-مسجد کاشان 6-مسجد داشتر جان 7-مسجد جامع (ورامین)8-مسجد (یزد)9- مسجد کبود (تبریز)




مسجد جامعه اصفهان

مسجد جامعه اصفهان از قدیمی ترین ومهم ترین ابنیه مذهبی ایران است


بیشتر بدانید:ساخت قایق الکترونیکی به روش ساده


ب) گنبد سلطانیه زنجان

پ) مدرسه امامی اصفهان

ت) امامزاده صالح ساری

ث) برجهای فرقان در دهستانی به همین نام در جنوب غربی قزوین


2- آثار معماری ایران از صفویان تا دوران معاصر

الف) مساجد

1-مسجد جامع ساوه2-مسجد حکیم اصفهان3- مسجد شیخ لطف اله اصفهان4-مسجد علی اصفهان5- مسجد امام اصفهان


ب) کاخها

1- کاخ چهلستون اصفهان2-کاخ چهلستون قزوین3-کاخ هشت بهشت اصفهان4-کاخ عالی قاپو اصفهان.


مدارس

1-مدرسه چهار باغ اصفهان 2-مدرسه نواب مشهد 3-مدرسه عباسقلی خان مشهد 4- مدرسه خان شیراز5-  مدرسه کاسه گران اصفهان و آثاری بسیاری در این عصر.


ایرادی که برخی بر معماری اسلامی وارد کرده اند

ایرادی که برخی بر معماری اسلامی وارد کردند، این است که این نوع معماری کارکردهای ایستایی و سکون را به طرز برجسته نمایان نمی‌سازد در حالی که در معماری اسلامی «سکون» هم حالت ظاهری دارد و هم حالت باطنی به عنوان مثال اگر در نقوش اسلیمی و کنده کاری‌های مقرنس و کندویی شکل و گچ بری‌های تزئینی این بناها دقت کنیم، می‌بینیم تمام این عناصر دست در دست هم داده‌اند تا حالتی از در و گوهر را نشان دهند تا به نظر سبک و شفاف برسند.

 وآنچه که در گذر از عهد قدیم به عصر جدید رخ داده‌است سبک شدن معماری است و مقایسه چهارتاقی نیاسر دوره ساسانی که گنبد بر پایه‌های ضخیم استوار شده‌است و مسجد جامع عباسی اصفهان به خوبی گواه این است که به مرور زمان معماران در پوشش دهانه‌ها به دنبال راه‌هایی برای سبک کردن حجم بودند.

و یکی از روش‌ های سبک‌سازی دهانه‌های بزرگ و گنبدها تبدیل مربع به دایره و استفاده از ترک است که نمونه‌ای از آن را می‌توان در گنبد خواجه نظام الملک مسجد جامع اصفهان دوره سلجوقی دید ویژگی تکاملی معماری ایران در دوره معاصر تجرید است. 

و معماری معاصر با حفظ ویژگی‌های بنیادی خود در جهت انتزاعی شدن پیش رفت نظیر مقبره بوعلی سینا ۱۳۶۷ ه‍. ش که نمونه تجرید شده گنبد قابوس بن وشمگیر ۳۷۵ ه‍. ش است تجرید در معماری معاصر را در معماری مساجد خارج از ایران هم شاهد هستیم.

 اما در اذهان بسیاری از خواص و غالب عوام چنین جا افتاده است که معماری اسلامی یعنی هر بنایی که گنبد و گلدسته دارد و معماری آن با عناصر طاق و طاقنما و رواق و هشتی و مقرنس و امثالهم به هم بافته شده است با این تعریف کلیه بناهایی که با گنبد و گلدسته و طاق و قوس و مقرنس و غیره ساخته شده اند و در هر کجای دنیا و با هر مقیاس و اندازه و به هر نیت و مقصود  اعم از نوع عثمانی، صفوی و علوی ...طبعا معماری اسلامی به حساب می آیند و در نتیجه گیری منطقی از این توصیف هر بنای فاقد عناصر ذکر شده فوق معماری غیر اسلامی است!ضمنا ، از آنجا که در مشرق زمین و البته تا قبل از پیدایش آهن و بتن و در سرزمین ما حتی بعد از پیدایش این دو عنصر نیز اکثرا در ساختمان مساجد و مدارس علوم دینی و بقاع متبرک به جهت وسعت در شبستانها و دهانه های پوشش شونده ، از پوشش گنبدی و از گلدسته به عنوان ماذنه و البته به عنوان استاتیکی هم و طاق و رواق و سایر عناصر مربوطه بهره می گیرند .


سالن  اجلاس بین‌المللی اصفهان 

در آفرینش فرم مسجد سالن اجلاس بین‌المللی اصفهان که نقطه عطفی در معماری نوین ایرانی-اسلامی خواهد بود، از گنبد به عنوان عنصر نمادین معماری ایرانی و اسلامی الهام گرفته شده‌است ضمناً به جهت قرارگیری در مرکز همایش‌های بین‌المللی، طرح با فرم سالن اجلاس قرابت دارد. 

و  این گنبد بر پایهٔ مربع شکل به روش تبدیل مربع به دایره و با استفاده از ترکهایی با الهام از نقوش اسلیمی و با رعایت اصل تجرید بنا شده‌است در شکل‌گیری گنبدخانه سعی شد که خلوص مکعب گنبدخانه حفظ شود مسجد در جهت قبله چرخیده و گنبدخانه با چهار ایوان که از عناصر معماری مناطق کویری بوده احاطه شده‌است و همچنین این ویژگی‌ها سبب گردیده مسجد تداعی‌کننده معماری برون‌گرای اصفهان نظیر کاخ هشت بهشت باشد.

اما  مرکز همابش های بین المللی اصفهان در زمینی به مساحت ۷۲ هکتار در حال ساخت می باشد این مرکز از قسمت های مختلفی تشکیل شده است که طراحی سالن اصلی این مرکز سعی شده به گونه ای باشد که عبارت معروف اصفهان نصف جهان را تداعی کند.

و سالن نیم کره ای شکل آن، محل برگزاری همایش های مهم داخلی و بین المللی است این سالن از ۲۴۰۰ صندلی تشکیل شده است که نیمی از آن به صورت VIP و در طبقه همکف در ۵ هزار متر مربع و نیم دیگر آن در جایگاه مخصوص تماشاگران در دو طبقه بالایی هر کدام به مساحت ۶۴۰ متر مربع و مشرف به طبقه همکف قرار دارند. 

اما ارتفاع سقف این سازه نیم کره ای شکل از ۱۷ تا ۵۰ متر متغیر و قطر آن ۹۰ متر می باشدکنکورس فضای مواصلاتی بین قسمت های مختلف سالن همایش های بین المللی اصفهان است که دور تا دور سالن اصلی کشیده شده و با راه رو ها و پله ها به قسمت های مختلف متصل می شود.

و دفاتر اداری مجموعه مرکز همایش های اصفهان در دو قسمت شمالی و جنوبی به صورت قرینه در دوطرف سالن اصلی قرار خواهند گرفت این دفاتر در ۵۹۰۰ مترمربع ساخته خواهند شدیکی از سالن های جانبی سالن اصلی، سالن سینما است که ظرفیت ۵۰۰ نفر را دارد.

 از این سالن برای برگزاری نشست های استانی، کنفرانس های مطبوعاتی و کلاس های دانشجویی استفاده خواهد شدزیرا پروژه هال با کاربری سالن سخنرانی، برگزاری نمایشگاه های خط، نقاشی و کارگاه آموزشی دانشجویی با مساحت ۱۱۳۵ متر مربع می باشد و سالن چند منظوره با کاربری فضای پذیرایی دارای مساحت ۲۷۰۰ متر مربع در ۲ طبقه می باشد این سالن قابلیت تبدیل شدن به دو سالن با سیستم صوت مجزا و همزمانی برگزاری دو برنامه را دارد.

علاوه بر موارد ذکر شده، این مجموعه دارای ۲ طبقه پارکینگ با گنجایش ۲۱۲ و ۵۶۰ دستگاه خودرو، آشپزخانه، انبار و سابر مکان های خدماتی به مساحت ۴۵۰۰ مترمربع، میدان ورودی پلازا با مساحت ۱۴۸۵۰ متر مربع، نیروگاه خورشیدی و … می باشد.


بیشتر بدانید:آشنایی با خطرات اشعه فرابنفش




سالن اجلاس بین‌المللی اصفهان

سالن اجلاس بین‌المللی اصفهان که نقطه عطفی در معماری نوین ایرانی-اسلامی است


کاربردهای مادی ومعنوی بناهای معماری اسلامی

 اهمیت معماری اسلامی وقتی آشکار می‌شود، که بدانیم در ساخته‌های این دوره به کاربرد مادی و معنوی بناها ـ که از مهم‌ترین ویژگی‌های آن است ـ توجه شده‌است برای دریافتن اهمیت این ویژگی‌ها در گسترش معماری شایسته‌است طبقه‌بندی بناهای دوره اسلامی و کاربرد آن‌ها را مشخص کنیم.

و همچنین مطالعه دربارهٔ معماری ایران، نشان دهنده چگونگی گسترش آن در طی پانزده قرن گذشته‌است در هر دوره بناهایی با ویژگی‌های گوناگون در روستاها، شهرها، جاده‌های کاروانی، مناطق کویری، گذرگاه‌های کوهستانی و شهرهای ساحلی ایجاد گردیده که کاربردهای متفاوت داشته‌اند.

در بیان ویژگی های معماری دوران اسلامی که می تواند این معماری را بین المللی کند باید گفت: حکمت نظری اسلام چون فطرت بالقوه و نوعی، انسان ها را به عنوان اصول ازلی ، ابدی ، فرازمانی ، فرامکانی و مبتنی بر وحی و کلام الهی که عقل کل است پذیرفته و از طرفی حکمت عملی اسلام بر اساس عدل به معنای قرار دادن هر چیز در جای مناسب و شایسته خود استوار است .


 بناهای دوره اسلامی را می‌توان به چند گروه عمده تقسیم کرد

الف) بناهای مذهبی. شامل مساجد، آرامگاه‌ها، مدارس، حسینیه‌ها، تکایا، و مصلی‌ها      . ب) بناهای غیر مذهبی. شامل پلها، کاخها، کاروانسراها، حمامها، بازارها، قلعه‌ها و آب انبارها.

در دو گروه فوق از بناهای دوره اسلامی، مکانی برای عبادت, تجارت و سکونت وجود داشته‌است و کاربری‌ها مسجد، آرامگاه، مدرسه، کاخ، کاروانسرا تشابه عملکردی در گستره جهان اسلام دارند.


 احداث کاخ‌ در ایران

احداث کاخها در ایران به گذشته‌های بسیار دور بازمی‌گردد مفهوم امروزی کاخ با مفهوم این کلمه در گذشته متفاوت است در گذشته بناهایی منفرد با نوعی معماری برتر از دیگربناها احداث می‌گردید که کاربردهای متعددی داشت مثلاً ممکن بود زمانی به عنوان معبد و نیایشگاه و گاه به جای قلعه دفاعی و سرانجام برای سکونت حکمرانان استفاده شود .

 به تدریج ماهیت این بناها تغییر یافت و کاخها یا قصرها در ایران مقر حکومت سلسله‌های مختلف شد برای مثال در زمان هخامنشی تخت جمشید، در زمان اشکانی کاخ آشور، در زمان ساسانی تیسفون و کسری و سروستان را می‌توان نام بردو در دوره اسلامی این‌گونه بناها به تدریج برای سکونت و امور حکومتی استفاده گردید.

و از صدر اسلام کاخ یا بنا با شکوهی که در مقیاس برتر ساخته شده باشد به جای نمانده‌است شیوه معماری کاخ العمره و کاخ المشتی ـ که در زمان امویان احداث گردید و بقایای آن هنوز پابرجاست ـ از شیوه هنری عهد ساسانی اقتباس شده‌است.

گاهی به بناها، ساختمان‌ها و سازه‌های بزرگ دیگر نیز کاخ گفته می‌شود. کاخ فرعون در تبس، کاخ‌های تخت جمشید و کاخ‌های آشوری نینوا از قدیمی‌ترین کاخ‌های جهان هستند. کاخ ها با قلعه و دژ و رخ فرق های اشکار دارد دژ کاربرد جنگی دارد و قلعه کاربرد نظامی و دفاعی


در طرحمعماری کاخ همواره تلاش می‌شده فضا‌ها بویژه در اندرونی گوناگون باشند با آن که نمای ساختمان به صورت جفت یا قرینه بوده ولی در طرح معماری درونی پاجفت یا ناقرینه کار می‌شده است و گاه طرح دوم اشکوب دوم با اشکوب همکف تفاوت می‌کرده‌است مانند کاخ هشت بهشت اصفهان

از زمان صفوی احداث کاخها وارد مرحله تازه‌ای شد و در پایتختهای سه‌گانه آن‌ها تبریز، قزوین و اصفهان نمونه‌های جالب توجهی ساخته‌است کاخهای چهل ستون، هشت بهشت و عالی قاپوی اصفهان، صفی‌آباد بهشهر، فین کاشان و فرخ‌آباد ساری از مهم‌ترین نمونه‌های شیوه معماری عهد صفویان هستند.

 ایجاد این کاخها به همین شیوه تا عهد نادرشاه مانند کاخ خورشید کلات و عهد قاجار مانند کاخ صاحبقرانیه و شمس‌العماره ادامه یافت کاخها در ایران نقشه‌های گوناگونی داشته‌است، برخی کوشک مانند بوده‌اند مانند هشت بهشت صفی‌آباد, بعضی نقشه مربع و مستطیل داشته‌اند و برخی چند ضلعی بوده‌اندو مهم‌ترین مسئله در ساختن کاخها، به ویژه از عهد صفوی به بعد، تزیین با کاشیکاری، گچبری، آیینه کاری و سنگ کاری است.



 ساخت کاروانسراها با توجه به اوضاع اجتماعی ،اقتصادی و مذهبی 

ساخت کاروانسرا با توجه به اوضاع اجتماعی، اقتصادی و مذهبی، از روزگاران قدیم در ایران مورد توجه خاص بوده‌است به‌طور کلی کاروانسراها به دو گروه برون‌شهری و درون‌شهری تقسیم می‌شوند.

و در ساخت کاروانسراهای برون‌شهری از نقشه‌های چهار ایوانی، دو ایوانی، هشت ضلعی، مدور، کوهستانی و نوع کرانه خلیج فارس استفاده شده‌است در احداث کاروانسراها مانند مساجد و مدارس بیشتر از طرح چهار ایوانی استفاده شده و اتاقهایی در اطراف حیاط، برای استفاده مسافران ساخته شده‌است برخی از کاروانسراها با شیوه‌های آجر کاری، گچبری و کاشیکاری مزین شده‌اند مانند رباط شرف خراسان، کاروانسرای سپنج شاهرود و مهیار اصفهان.

و اما  توسعه راه‌های تجارتی و زیارتی باعث شده که در بین جاده‌های کاروانی در سراسر کشور کاروانسراهایی برای توقف و استراحت کاروانیان بنا شود موقعیت جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی در ایران از علل ازدیاد و گسترش این بناها بوده‌است در ایران به فاصله هر چهار فرسنگ۲۶ کیلومتر کاروانسرایی برای استراحت بنا شده‌است. 

در  شهرهای مذهبی مانند قم، مشهد و کربلا باعث شده بود تا کاروانسراهای متعددی در مسیر جاده‌هایی که به این شهرها منتهی می‌شود احداث گردد در مسیر خراسان بزرگ، غرب به شرق، کرمانشاه و مشهد این راه ارتباطی مهم از غرب به شهرهای مذهبی نجف و کربلا و از شرق به حرم علی بن موسی الرضا در مشهد متصل می‌شده‌است همچنین در زمان صفوی برای رفاه حال زائران، کاروانسراهایی در این مسیر بنا شده که در حال حاضر بقایای پنجاه کاروانسرا باقی است.

اما کاروانسرایی را که بیشتر برای نگهداری اسب و چهارپایان استفاده می‌شده‌است را رباط می‌گفتند ولی کاروانسرا بیشتر به طبقه اعیان و حکومتی تعلق داشته‌است نوع سومی نیز وجود داشته که به آن ساباط می‌گفتند ساباط در اصل سایبان یا سایه باد بوده یعنی سایه بانی در مسیر باد.

 ساباط در مسیر راه‌ها برای استراحت چند ساعته و کوتاه مدت و بیشتر برای استراحت در روز ساخته می‌شده و فقط طاق یا ایوانی بدون در و پناهگاه بود بعضی از ساباط‌ها دارای آب‌انبار نیز بوده‌اند و بعضی دیگر فاقد آب انبار و فقط سایه بان بوده‌اند به‌نظر می‌رسد کلمه رباط نیز واژه‌ای فارسی باشد و نه عربی. 

ممکن است رباط عرب شده ره بان یا ره پات باشد راه بان یا ره پات همچم خانه راه است آذر پات و آذرپاتگان هم از این ریشه بوده‌است چنانچه کلمات عربی رهبان ربان و رهنامج نیز از راه فارسی گرفته شده‌است در عربی محلی کلمه کاریان به معنی خانه‌های سرراهی و موقتی نیز از کاروان گرفته شده‌است کاروان امروزه یک کلمه بین‌المللی است و در بیشتر زبانها وجود دارد در عربی قیروان و کراوان هم گفته می‌شود.

ساده‌تر از همه چنین می‌توان گفت که کاروانسرا ساختمانی است که کاروان را در خود جای می‌دهد و بزرگ‌ترین نوع ساختمانهای اسلامی است پلان آن معمولاً مربع یا مستطیل شکل است با یک ورودی برجسته عظیم و بلند معمولاً ساده و بدون نقش، با دیوارهایی که گاهی اوقات بادگیرهایی در انتهای آن تعبیه شده‌است. 

یک دالان با طاق قوسی که مابین ورودی و حیاط داخلی قرار گرفته‌است فضای کافی را برای جا دادن حیوانات بارکش فراهم ساخته‌است بر روی سکوی برآمده‌ای که در پیرامون این حیاط قرار گرفته‌است طاقگان‌هایی واقع شده‌اند که نمای داخلی را مفصل بندی می‌کنند در پشت آنها حجره‌های کوچکی برای منزل دادن مسافران ساخته شده‌است در کاروانسراهای دو طبقه از حجره‌های پایینی برای انبار کردن کالاها و از حجره‌های بالایی برای منزل دادن مسافران استفاده می‌شد.

پررونق‌ترین دوره احداث و مرمت کاروانسراها را می‌توان دوره صفویه دانست در این دوران بود که شاه عباس یکم با توجه به تدبر خود تصمیم به بازسازی و احیای جاده ابریشم نمود و یکی از الزامات این کار را احیای کاروانسراها می‌دانست. پژوهشگران همین موضوع را یکی از دلایل اشتهار بیشتر کاروانسراها به کاروانسرای شاه عباسی می‌دانند.

 هر چند ممکن است چندی از کاروانسراهای بازسازی شده کاروانسراهای پیش از صفویه باشد از جمله کاروانسراهایی که در دوره صفویه ایجاد شده، کاروانسرای شاه عباسی کرج است که این کاروانسرا در زمان شاه سلیمان صفوی و بین سالهای ۱۰۷۸ تا ۱۱۰۹ احداث گردیده‌است.




 دیر گچین

 دیر گچین یکی از بزرگترین کاروانسراهای ایران برسر جاده تاریخی ری به قم قرار دارد

بیشتر بدانید:ترانزیستور


 احداث حمام‌ درایران 

حمام‌ها از دیگر بناهای غیر مذهبی ایران است که در شهرها و روستاهای مختلف احداث شده‌است در ادیان مختلف آیین شستشو، غسل و تطهیر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است طبق مدارک موجود توجه به پاکیزگی و طهارت در ایران زمین به دوران قدیم حتی پیش از زرتشت می‌رسد بنابراین نیاز بشر به محلی برای شستشو و تطهیر موجب احداث حمامها شده‌است. 

در شهرهای اسلامی حمامها در گذرگاه‌های اصلی شهر، راسته بازارها و کاخهای حکومتی طوری ساخته می‌شد که برای تأمین آب بهداشتی و خروج فاضلاب مشکلی پیش نیاید شاید بتوان گفت حمامها پس از مسجد و مدرسه یکی از مهم‌ترین بناهای شهری محسوب می‌شدند.

 ازفضای اصلی هر حمام، شامل بینه، میان در و گرمخانه بود به این ترتیب که هر یک از فضاهای فوق به وسیله راهرو و هشتی از فضای دیگر جدا می‌شد تا دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضای مجاور تنظیم شودکف حمامها از سنگ مرمر و دیگر سنگ‌ها پوشیده شده بود

و دارای درِ ورودیِ پیچ‌داری بودند که به رخت‌کن می‌رسید در گوشه‌ای از رخت‌کن، جایگاه صندوق‌دار گرمابه قرار داشت این رخت‌کن به اتاقی راه می‌یافت که آن را اتاق سرد یا سرای نخست می‌نامیدند و دارای حوض‌های آب و هوای گرمی بود که از طریق لوله‌های سفالی کار گذاشته شده در دیوار سالن (اتاق دوم) از گرم‌خانه می‌آمد. 

این اتاق به اتاق دیگری به نام بیت‌الحراره یا حجرهٔ داغ وصل می‌شد این اتاق دارای حوضی پُر از آب گرم بود و دمای آن حداکثر میزانی بود که بدن انسان توان تحمل آن را می‌توانست داشته‌باشد کف این اتاق‌ها تماماً از سنگ مرمر پوشیده می‌شد تا نظافت آن به آسانی صورت پذیرد.

سقف اتاق‌های گرمابه گنبدی‌شکل و دارای نورگیرهایی بود که به‌وسیلهٔ دریچه‌هایی شیشه‌ای بسته می‌شدند تا بدین ترتیب فقط نور آفتاب به داخل گرمابه بتابد و از ورود هوای سرد جلوگیری و گرمابه به‌صورت طبیعی روشن شود معمولاً در ساختِ گرمابه‌ها از آجر، سنگ و مرمر استفاده می‌کردند، زیرا این مواد به‌خوبی در مقابل آب مقاومت می‌کنند.

 در پشت گرمابه گرمخانه‌ای وجود داشت که آب را در دیگ‌های بزرگ مسی به جوش می‌آوردآب جوش و بخار از گرمخانه و از طریق شبکه‌ای از لوله‌های سفالی به قسمت‌های مختلفِ حمام توزیع می‌شد این گرم‌خانه معمولاً دارای یک درِ پشتی بود که از طریق آن سوختِ موردنیاز گرمخانه به آن می‌رسیدو ازاره حمام با سنگ و کاشی تزیین می‌شد از جمله تزیینات داخلی حمامها آهکبری به صورت ساده و رنگی بوده‌است مانند حمام گنجعلیخان کرمان، کردشت میانه و خسرو آقا اصفهان.

وطبق مدارک باستانشناسی از جمله قدیمیترین حمامها، حمامی در تخت جمشید از دوره هخامنشی و حمامی در کاخ آشور متعلق به دوره اشکانیان استبعد از ظهور اسلام، پاکیزگی ـ به ویژه غسلهای متعدد و وضو برای نمازهای پنجگانه ـ در زندگی روزمره مسلمانان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار شد تا جایی که سخن پیامبر اسلام: النظافه من الایمان شعار هر مسلمان گردید.


قلعه‌ها

آغاز خانه‌سازی بشر همواره با اندیشه دفاع در برابر دشمنان همراه بوده‌است و قلعه‌ها مظاهر بارز اندیشه دفاعی انسان هستندبه‌طور کلی قلعه‌ها به دو گروه عمده تقسیم می‌شود: قلعه‌های کوهستانی و قلعه‌های دشت.

اما قلعه به عنوان یک نوآوری اروپایی در سده‌های نهم و دهم پس از سقوط امپراتوری کارولنژی و در نتیجه تقسیم قلمرواش میان مالکان شخصی و شاهزاده‌ها ریشه گرفت این نجیب‌زادگان قلعه‌ها را برای کنترل مناطق پیرامون خود بنا نهادند و آن‌ها را دارای ساختارهایی هم تدافعی و هم تهاجمی‌کردند چنین ساختمان‌هایی پایه‌ای را ایجاد کردند که نجیب‌زادگان را قادر می‌ساخت همان‌طور که در مقابل دشمنان مقاوم می‌بودند برنامه‌های تهاجمی خویش را پیاده کنند اگرچه خاستگاه نظامی دژها اغلب در بررسی‌های علمی این مکان‌ها مورد تأکید قرار می‌گیرد اما این ساختمان‌ها همچنین به عنوان مرکز فرماندهی و نشانه قدرت نیز به کار می‌رفتند قلعه‌های شهری برای کنترل مردم محلی و راه‌های مهم حمل و نقلی مورد استفاده قرار می‌گرفتند قلعه‌های روستایی نیز اغلب در کنار عواملی مانند آسیاب‌ها و زمین‌های حاصل‌خیزی ساخته می‌شدند که برای زندگی در اجتماع مناسب بودند.

بسیاری از قلعه‌ها در اصل از گل و چوب ساخته شده بودند اما بعدها با کمک سنگ قدرت تدافعیشان افزایش یافت قلعه‌های اولیه اغلب از امکانات دفاعی طبیعی و عوارضی مانند برج‌ها استفاده می‌کردند و بر روی یک برجک دفاعی مرکزی استوار بودند.

 در اواخر سده ۱۲ام و اوایل سده ۱۳ام پدافند قلعه‌ها به پیشرفتی علمی دست یافت این پیشرفت با تأکید بر شلیک از جناحین موجب گسترش برج‌ها شد بسیاری از دژهای نو چند ضلعی و برپایه دفاع متمرکز بودندو این تغییرات در دفاع به ترکیب فناوری قلعه‌ها در طول جنگ‌های صلیبی، از جمله استحکامات متمرکز، و الهام‌گیری از پدافندهای پیشین مانند پایگاه‌های دفاعی رومی نسبت داده می‌شود.

 طبیعت تمام عناصر معماری قلعه نظامی نیستند و مواردی مانند خندق‌ها از هدف اصلی خود دفاع به مظهری از قدرت تبدیل شده‌اندمسیرهای منتهی به برخی قلعه‌های بزرگ بسیار پیچ‌درپیچند و چشم‌اندازشان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند و بر آن مسلط می‌گردند.

  همان‌طور که در معرفی کاخها گفته شد از یک بنا ممکن است استفاده‌های گوناگونی شود از قلعه نیز در موقع آرامش و صلح به عنوان کاخ استفاده می‌شد با این توضیح تخت جمشید را با توجه به طراحی آن می‌توان یک قلعه دانست همچنین از تخت سلیمان در تکاب آذربایجان غربی ـ که مکانی مقدس بوده ـ گاهی به عنوان نیایشگاه و زمانی به عنوان کاخ استفاده می‌شده‌است.

از بزرگترین و مستحکم ترین قلعه‌هایی که در ایران بنا شده، متعلق به فرقه اسماعیلیه است این قلعه‌ها در بلندیهای رشته کوه‌های البرز بنا شده‌اند مانند الموت، لمبسر، گردکوه، سارو و امامه.

و معماری این‌گونه قلعه‌ها جنبه نظامی و دفاعی داشته و طرح و نقشه آن‌ها ویژگی‌های گوناگونی دارد قلعه‌ها در صعب العبورترین بلندیهای کوهستانی بنا می‌شدند و چون طرح و نقشه‌ای از پیش آماده نداشتند طراح یا معمار حصارها، برجها، اتاق‌ها و ورودیها را با توجه به موقعیت طبیعی صخره‌ها، احداث می‌کرد. 

به این علت اغلب قلعه‌های کوهستانی دارای طرح هندسی مشخص نبودند و مصالح ساختمانی قلعه‌ها بیشتر قلوه سنگ و آجر، و ملاط آن ساروج و آهک بود.

و قلعه‌هایی که در دشت برای محافظت از کاروانها یا برای استفاده سربازان بنا می‌شد عمدتاً طرح هندسی مشخص داشتند و دارای نقشه‌های مربع، مستطیل، چند ضلعی و مدور بودند این قلعه‌ها دارای برج و بارو بودند و مصالح ساختمانی آن‌ها نیز از آجر و خشت بود مانند قلعه گلی ورامین، میان گاله گرگان، قوشچی ارومیه و قلعه کهنه کرمانشاه.

در قرن دوازدهم هجری ایجاد قلعه در گذرگاه‌ها به شیوه گذشته متوقف شد و پاسگاه‌ها و سربازخانه‌هایی به شیوه جدید احداث گردید همچنین در کرانه خلیج فارس قلعه‌هایی با سبک معماری غربی ساخته شد مانند :قلعه‌های هرمز، خارک، قشم و بندر عباس.



آب انبارها ومصالح آنها

موقعیت اقلیمی مناطق مختلف ایران تأثیر زیادی در ابداعات معماری این سرزمین داشته‌است از روزگاران کهن در کنار طرحهای عمده تأمین آب مانند ایجاد قنات و ساختن سد به ذخیره‌سازی آب‌های زمستانی و مصرف آن در فصل های کم‌آب و خشک سال نیز توجه شده‌است و آب انبار را به همین منظور بنا کرده‌اند قدیمی ترین نمونه به جای مانده، منبع ذخیره آب معبد چغازنبیل در خوزستان از دوره هخامنشی است.

و آب انبارها به دو گروه کلی عمومی و خصوصی تقسیم می‌شوند از نظر معماری آب انبارها شامل منبع ذخیره آب، پوشش منبع، بادگیر و هواکش، راه پله، پاشیر و سردر تزیینی و کتیبه هاست که در اشکال گوناگون مکعب، مستطیل، استوانه‌ای و چند ضلعی ساخته شده‌اند.

و دلایل تأسیس و احداث آب انبارها، ذخیره آب برای زمان‌های خشکسالی و جنگ و خنک ماندن آب در تابستان است در  ایران توزیع آب و آب انبار امری اعتقادی بوده و ریشه ارزش‌ها و باورهای اسلامی داشته. آب انبارها معمولاً در مراکز شهر و محل تجمع مردم و همچنین در کاروانسراها تأسیس می‌شده تا دسترسی به آب آسان باشد.

نحوه ساخت آب انبار، تصفیه و عایق بندی آن با اصول مهندسی و علمی مطابقت دارد.برای تصفیه از روش‌های فیزیکی و شیمیایی استفاده می‌شود ته‌نشین شدن مواد زاید اضافه کردن حجم مشخصی از نمک به منظور تجزیه آن و میکروب کشی توسط کلر آزاد شده استفاده از ترکیبات آهکی جهت گندزدایی و استفاده از کیسه‌های زغال به منظور بوگیری از جمله این روش‌ها است.

از قدیمی‌ترین اب انبارها می‌توان به نمونه‌ای اشاره کرد که در کنار محوطه چغازنبیل مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد در دوران شکوفایی تمدن ایلام ساخته شده‌است از کهن‌ترین پدیده‌های معماری در مناطق کویر ی آب انبار بوده که می‌توان از آب انبار شهر اور ure در نزدیکی بصره به عنوان قدیمی‌ترین آن اشاره کرد که قدمت آن به ۲۱۵۰ قبل از میلاد بر می‌گردد. 

آب انبار دیگری در قرن ششم قبل از میلاد در قسطنطنیه ساخته شد که از قبلی مجهزتر بوده و دارای ۲ مخزن و ۱۰۰۱ ستون بوده که به همین دلیل به آب انبار ۱۰۰۱ ستونی معروف است آب انبار در بین ایرانیان نیز کاربرد بسیار داشته به خصوص در مناطق گرم و خشک، حاشیه خلیج فارس، جزایر جنوبی و حتی برخی شهرهای شمالی مانند ساری و گرگان می‌توان گفت ایرانیان از مبتکران احداث آب انبار بودند و به این روش به ذخیره‌سازی آب می‌پرداختند.

قدیمی‌ترین آب انبار ایران در یکی از سه قلعه اصطخر فارس در قرن ۴ هجری به دستور عضدالدوله دیلمی ساخته شده.آب آن از سدی که بر روی دره‌های عمیق بسته شده بود تأمین می‌شده و برای مصرف ۱۰۰۰ نفر در یکسال کافی بوده. آب انبار سید اسماعیل تهران نیز در نیمه اول قرن ۵ هجری ساخته شد و در زمان شاه طهماسب وزیر، تعمیر و مرمت گشت. 

و مصالحی که در ساخت آن‌ها استفاده می شود سنگ و آجر، شفته آهک و ساروج است تعدادی از این آب انبارها با آجر و کاشی تزیین شده‌اند مانند آب انبارهای قزوین، ده نمک سمنان و پنج بادگیر یزد.


 سابقه ایجاد بازار در ایران

سابقه ایجاد بازار در ایران به روزگاران بسیار دور بازمی‌گردد طبق مدارک تاریخی بازار در بسیاری از شهرهای قبل از اسلام یکی از عناصر مهم شهری بوده‌است پس از اسلام گسترش شهرهای اسلامی و افزایش ارتباطات اجتماعی، ازدیاد راه‌های کاروانی، توسعه کاروانسراها و تبادلات اقتصادی موجب شکل گرفتن فضای بازرگانی و تولیدی موسوم به بازار شد.

 در شهرهای اسلامی بازار محور اصلی و مرکز اقتصادی شهر بوده و انبارهای مهم مراکز تولیدی، مراکز توزیع کالاهای گوناگون و مبادلات پولی در آن جای داشتندبازارها بیشتر در امتداد مهم‌ترین راه‌های اصلی شهر ساخته می‌شدند و در اغلب موارد راسته بازار شاهراه اصلی شهر نیز بود که مهم‌ترین و شلوغترین دروازه‌ها را به مرکز شهر متصل می‌کرد مانند بازار سلطانیه، بازار اصفهان و بازار نایین در بیشتر شهرهای اسلامی مسجد جامع در کنار بازار قرار داشت و دکانهای در دو سوی راسته اصلی و راسته‌های فرعی قرار داشتندبرخی از راسته‌ها به عرضه کالاهای مخصوص اختصاص داشت مانند بازار بزازها، کفاشها، زرگرها و آهنگرها. 

و طول بازارها اندازه مشخص و معینی نداشته و به نسبت وسعت شهر و رونق بازار متفاوت بود طول راسته اصلی در شهرهای کوچک و متوسط در حدود چند صد متر و در شهرهای بزرگ بیش از یک کیلومتر بود و عرض بازارها بین پنج تا ده متر بوده‌است.

در ساختمان بازارها از بهترین مصالح و شیوه‌های معماری استفاده می‌شد ستونها و دیوارها بیشتر از سنگ و آجر بود و برای پوشاندن سقف از گچ و آجر استفاده می‌کردند برای پوشاندن دهانه‌های بزرگ مانند چهار سوها و تیمچه‌ها از گنبد و کاربندی استفاده می‌شد.

و  پشت بام بازارها هم بیشتر با کاهگل پوشانده می‌شد زیرا کاهگل هم عایق حرارتی بود و هم عایق رطوبتی کف بازارها اغلب خاکی بود که در اثر گذشت زمان کوبیده و محکم می‌شد البته گاهی از سنگ و آجر برای پوشاندن کف بازار و حجره‌ها استفاده می‌کردند.

در بررسی جایگاه بازارهای شهرهای اسلامی خاورمیانه و شمال آفریقا از لحاظ جغرافیایی و طبیعت پیرامونشان چهار وضع متفاوت تشخیص داده می‌شود که بازار در محور میان دو دروازة شهر، مانند الجزیره، قاهره، قیروان، مکناس، و رباط؛

بازار در محور میان یک دروازه و مسجد جامع شهر یا قصر حاکم، مانند فاس قدیم، مدینه، تازه در مراکش، تهران، و تونس؛  بازار در راه میان دو مسجد بزرگ و ارگ مانند اصفهان، استانبول، و مکه؛  بازار میان مسجد جامع و ارگ یا میان ارگ و یکی دیگر از استحکامات شهری، یا میان یک بندر و مرکز شهر، مانند حلب، بغداد، دمشق، کویت، مهدیه، و تطوان

ودر بنای بازارهای اسلامی با معماری سنّتی سه بخش اصلی را می‌توان از هم تمیز دادکوی‌ها یا گذرگاه‌های اصلی و فرعی (راسته‌ها)؛  مجتمع‌های تجاری دارای انبارها و محل‌هایی برای سکونت موقت بازرگانان (خان، سرا یا کاروانسرا، فُندُق، وَکاله، رَباع)؛  مجتمعهای تجاری بی امکان سکونت (قیصریه، تیمچه، بدستان).

 به هر حال، بازار یکی از مهم‌ترین بناهای عمومی شهرهای گوناگون است که در وهله اول برای عرضه، تولید، تبادل و خرید و فروش کالا شکل گرفت، ولی بعدها کارکردهای متعدد فرهنگی و اجتماعی پیدا کرد رشد و رونق اقتصادی منجر به پیدایش انواع بازار شد که از میان آن‌ها می‌توان از بازارهای ادواری، بازارهای روستایی، بازارهای ثابت، بازار بین راهی و بازارهای شهری نام برد.




بیشتر بدانید:روشهایی ساده برای تقویت مغز


 چه عناصری  معماری اسلامی را تشکیل‌ می دهد 

هر بنای دوره اسلامی چه بنای مذهبی، مانند مسجد و مدرسه و چه غیر مذهبی، مانند کاروانسرا و کاخ از فضاهای گوناگون تشکیل می‌شود و گاهی نیز ممکن است فضای تازه به صورت الحاقی به بناهای دیگر اضافه شود مثلاً مناره یا منار در مسجد و مدرسه که جزیی از بناست و به‌طور مجزا هم کاربرد دارد.


ميانسرا     حیاط وصحن -

ميانسرا- حياط و صحن يکي از ويژگيهاي معماري اسلامي است مساجد، مدارس و کاروانسراها عمدتاً داراي صحن يا حياط مرکزي هستند ميانسرا در دوره اسلامي دو نقش مهم داشت اول اينکه نياز مسلمانان را به وضوخانه و محل تطهير در مساجد و مدارس و نياز مسافران را به استراحت، بارگيري و باربندي در حياط کاروانسرا تأمين مي کرد دوم اينکه با کانون قراردادن فضاي داخلي بنا را از سر و صدا و فعاليت زندگي روزمره و عادي جدا مي کرد

شکل ميانسرا عموماً مربع و مستطيل بود ولي گاهي از نقشه هاي چند ضلعي و مدور هم استفاده مي شد ميانسرا راه دسترسي به شبستان و بناهاي وابسته مانند راه پله ها و اتاقها را مشخص مي کرد و داراي ايواني در يک يا دو يا چهار طرف بود.

و  یکی از مهمترین دلایل طراحی صحن، جداسازی مخاطب از فضای بین و ایجاد حس آرامش و سکوت برای ورود به محیط داخلی بوده‌است وضوخانه و حوض آب در کنار یا وسط صحن طراحی می‌شدند و معمولاً ارتباط به سرویس بهداشتی از طریق صحن مقدور است و دسترسی به شبستان و راه‌پله و اتاق‌های جانبی را مقدور می‌سازند.

 در معماری اسلامی رواق را در کنار صحن طراحی می‌کنند تا به کمک سایه‌انداز رواق، تأثیر گرما و تابش مستقیم خورشید را برای مخاطبان ساختمان کاهش دهند و در دوران معاصر مسجدها و مدرسه‌هایی که ساخته می‌شوند به دلیل محدودیت‌های شهری و محدود بودن زمین، از نظر ساختار شباهت کمتری با صحن‌های طراحی شده در دوران صفویه و زندیه دارند معمولاً یا حذف شده‌اند یا به صورت یک حیاط جای ساختمان طراحی می‌شوند.


ايوان  در بناهای اسلامی

ايوان کانوني است براي تزيينات مختلف بنا چون ايجاد مقرنسها با شيوه ي آجرکاري، گچبري و کاشيکاري و ايوان از زمان اشکاني مورد استفاده قرار گرفته و ساخت آن تاکنون به شيوه هاي گوناگون ادامه يافته است ايوان که معمولاً از يک طاق آهنگ تشکيل مي شود از سه طرف بسته و به طرف ميانسرا باز مي شود.

 ايوانها به صورت فضاهاي ورودي و خروجي ساخته مي شوند و در حالي که براي جريان يافتن هوا باز هستند، از تابش آفتاب جلوگيري مي کنند و به عنوان يکي از اجزاي تشکيل دهنده اهميت فوق العاده اي داشته، به بنا، برجستگي و شکوه مي بخشند.

و ایوان از مهم‌ترین فضا‌های معماری ایرانی و بیشتر در خانه‌های سنتی به چشم می‌خورد به لحاظ فرم و جایگاه و ابعاد متنوع است و عملکردهای زیادی دارد برای مثال به نمونهٔ بدون سقف آن گاه بهار خواب و در برخی شهرها مهتابی می‌گویند گونهٔ دیگری از آن با ستون‌های متنوع در جلو و ارتفاعی برابر سقف و عرضی کم رواق نام دارد. رواق نیز از سه سو بسته و از یک سو باز است.

ایوان نمایشگر امکانات تعیین و تحدید فضا است و همانا طریقت یا فضای انتقالی بین عوالم زمینی و زمانی است از دیدگاه فراطبیعی ایوان خود مقام نفس به‌شمار می‌آید و در میان حیاط در مقام روح و اتاق در مقام جسم سیر می‌کند.

ایوان واسطه ایست و این واسطه بودن از لحاظ شکلی در فرم دوگانه آن از سه سو بسته و از یک سو باز و… به تمامی نمود یافته‌است در دید از بیرون به درون می‌توان ایوان را از آنجایی که معمولاً ارتفاعی بلندتر از سایر نقاط در نما دارد و زودتر به چشم می‌آید همانا معرفی‌کننده و پیشانی نماست.

در دید از درون به بیرون ایوان گشادگی فضای محصور و چشم خانه است رو به سوی باغی کوچک که خود در معنا و مفهوم پردیس است و با چهار گوش مرکز آب نمادی از کمال است.


رواق یافضای سرپوشیده ستون دار

به فضاهاي سرپوشيده ي ستوندار يا متشکل از چشمه طاقهايي گفته مي شود که در طرفين صحن يا ميانسراي مساجد يا اماکن مذهبي ساخته مي شود دهانه ي اينگونه فضاها روبه صحن است و در ورودي مسجد را به شبستان يا گنبدخانه متصل مي سازد

واق مشتمل است بر سقف و ستون که حداقل در یک طرف مسدود باشد و انسان را از تماس با بارش و تابش نور آفتاب مصون می‌دارد و در مناطقی که شدت نور و حرارت خورشید زیاد باشد نور مناسب و ملایمی را به داخل عبور می‌دهد و در این صورت روشنایی از طریق غیرمستقیم یا با واسطه خواهیم داشت فضای رواق در معماری در مجموع یکی از کنترل‌کننده‌های نور در فضاهای معماری است.    

رواق به صورت فضای سرپوشیدهٔ نیمه‌باز و ممتد و راهرو مانند است این فضا برای ایجاد ارتباط بین فضاها کاربرد دارد و بیشتر در اطراف حیاط‌ها (در یک، دو، سه، چهار جبهه) یا اطراف یک فضای ساخته شدهٔ برونگرا ساخته می‌شود ودر برخی از ساختمان‌ها مانند مسجد جامع یزد، مدرسه سپهسالار و مدرسه معیرالممالک تهران فضای ورودی توسط یکی از دهانه‌های رواق با حیاط ارتباط دارد.


گنبد در معماری ایران

گنبد نيز مانند ايوان يکي از مهمترين عناصر معماري ايران است که سابقه ي آن به قبل از اسلام مي رسد پوشش گنبدي در معماري اسلامي ويژگيهاي متعددي دارد و بيش از هر نوع پوششي کاربرد داشته است

ايجاد گنبد روي فضاي مربع و يا چند ضلعي داراي چند مرحله بوده است  نخست اتاق چهار گوش با درها و طاقچه ها و سپس بخش انتقالي بين اتاق چهارگوش و گنبد و در پايان گنبد اصلي معماران ايراني روي بناهاي گوناگون، بويژه روي مقبره ها، مساجد و مدارس، زيباترين گنبدها را ساخته اندو گنبدهاي ايراني داراي اشکال مختلفي است که برخي از آنها عبارتند از: گنبد مخروطي يا رک، گنبد يک پوش، گنبد دو پوش و سه پوش، گنبد پيوسته و گسسته و شکوه و زيبايي معماري ايران در دوره ي اسلامي بستگي زيادي به گنبدهاي آن داردکه اغلب با کاشيکاري معرق تزيين شده اند مانند مسجد شيخ لطف الله.

و گنبد را می‌توان به شکل یک کمان که با چرخش حول محور عمودی مرکزی آن به وجود می‌آید تصور کرد همچنین گنبدهای قوسی شکل اگر درست طراحی شوند دارای استحکام زیادی هستند و می‌توانند فضای زیادی را بدون ستون محافظ پوشش دهند. 

گنبدهای پیش کرده، پیش رونده به انگلیسی: corbel) با پیش‌روی افقی در هر طبقه از دیوار به وجود می‌آیند به‌طوری‌که هر طبقه نسبت به طبقهٔ پایینی بیشتر به داخل متمایل می‌شود و در پایان کل محوطه در یک نقطه به هم می‌رسد گاهی به این نوع گنبد، گنبدنما گفته می‌شود گنبد واقعی، گنبدی است که به‌طور فزاینده‌ای به سمت داخل زاویه‌دار شده و در نهایت نسبت به پایه گنبد زاویه ۹۰ درجه پیدا می‌کند .   

بشر  پیش از تاریخ تا دوران معاصر سکونت‌ها و بناهای گنبدی شکل با استفاده از مصالح موجود در محل ساخته‌است اگر چه معلوم نیست که  اولین گنبد چه زمانی ساخته شد نمونه‌های پراکنده از سازه‌های گنبدی شکل اولیه کشف شده‌است. 

اکتشافات اخیر در محوطه باستانی تپه چغامیش (۶۸۰۰ تا ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد) واقع در دشت دزفول (شهر باستانی)|دزفول ایران استفاده از گل آجر و سازه‌های خشتی در ساخت گنبد را نشان می‌دهد معماری پارسی ساسانی به احتمال زیاد معماری گنبدسازی بین‌النهرین/میانرودان را به ارث برده‌است خرابه‌های کاخ اردشیر بابکان و قلعه دختر (فیروزآباد) در استان فارس توسط اردشیر اول (۲۲۴--۲۴۰) ساخته شده‌است استفاده از گنبد توسط امپراطوری ساسانی را نشان می‌دهد.


بادگیر مهم ترین بنای ایران

سالیان بس دراز، بادگیر یکی از اجزای مهم بناها در نواحی گرم و خشک ایران بوده‌است هر بادگیر شامل برجهای تهویه بر فراز ساختمان است در بالای هر برج یک رشته دهانه‌های عمودی وجود دارد که در مقابل بادهای وزان قرار گرفته و برای گرفتن نسیم و هدایت آن به اتاق همکف یا زیرزمین که رطوبت را از یک حوض آب اخذ می‌کند، تعبیه شده‌است.

و معماران و استادکاران ایرانی با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی مناطق گوناگون ایران شیوه‌های معماری را در شهرهای مختلف توسعه بخشیدند همان‌طور که به دلیل سرما ایجاد بناهای فاقد میانسرا در آذربایجان متداول بوده، ساختن بادگیر نیز در مناطق کویری رواج داشته‌است.

و در شهرهای کویری ایران مانند کاشان، یزد و کرمان از بادگیر در بناهای مختلف به نحوه مطلوب استفاده شده‌است در بعضی بناها حتی چندین بادگیر ساخته شده مانند آب انبار پنج بادگیر یزدنوعی دیگری از بادگیر وجود دارد که در مناطق گرم و مرطوب جنوب کشور استفاده می‌شود و فرق عمده‌ای که با بادگیرهای مناطق گرم و خشک دارد این است که بادگیر در منطقه مرطوب فقط کار خود را از طریق جابجایی هوا انجام می‌دهدیعنی اینکه دیگر مثله بادگیرهای منطقه گرم و خشک در پایین بادگیر فاقد حوض می‌باشد.

 به این دلیل در آن منطقه از حوض آب استفاده می‌شود که اولاً رطوبت ساختمان را در آن منطقه محیا سازد و ثانیاً گرد و غباری که با هوا وارد می‌شود، نیز به طریق حوض بر طرف می‌شود. کاربرد دیگر بادگیر این می‌باشد که زمانی که جریان باد برقرار نیست به عنوان دودکش عمل می‌کند و هوای گرم داخل خانه را به بیرون هدایت می‌کند.

وبادگیر از مظاهر و سمبل‌های تمدن ایرانی است دقیقاً معلوم نیست اولین بادگیر در کدام شهر ایران ساخته شده‌است و استفاده از بادگیر از سال‌های بسیار قدیم در ایران متداول بوده‌است بادگیرها با اشکال مختلف در شهرهای مرکزی و جنوب ایران ساخته شده که هر کدام بر حسب ارتفاع و جهت باد مطلوب طراحی و اجرا شده‌اند. تا قبل از اختراع کولر برقی و گسترش آن در شهرهای مختلف، از بادگیر در ابنیه مختلف مسکونی، مذهبی و خدماتی استفاده می‌شده‌است و هنوز هم می‌توان باقی‌مانده این بادگیرها را در اقلیم گرم و مرطوب جنوب در شهرهایی مانند بندر عباس، بندر لنگه، قشم، بوشهر و اقلیم گرم خشک نواحی مرکزی مانند کرمان، نایین، یزد، طبس، کاشان، سمنان، اصفهان و حتی نواحی جنوب شهر تهران مشاهده نمود.

اما  سفرنامه نویسان قرون وسطی بیشتر از بادگیرهای شهرهای کویری و گرم و خشک مانند یزد و گناباد و طبس، کرمان، بم و زاهدان نام برده‌اند کاریز و بادگیر و خانه‌های گنبدی بدون تردید از نمادهای تمدن ایرانی است هر سه کلمه به صورت معرب به زبان عربی نیز راه یافته قنات - بادجیر و بادگیر و قبه و قبعه معرب‌های فارسی کلمات فوق هستند.

و شهر تاریخی یزد به شهر بادگیرها معروف است و به تحقیق، نسبت به سایر شهرهای مرکزی ایران دارای بیشترین تعداد و نوع بادگیر است در این شهر، مرتفع‌ترین بادگیر جهان یعنی بادگیر باغ دولت‌آباد به ارتفاع ۳۳٫۳۵ متر وجود دارد بادگیرهای شهر کرمان و کاشان، زابل و بندر لافت و بندرلنگه و بندرعباس در هرمزگان نیز از بادگیرهای دیدنی ایران محسوب می‌شوند



پله یا عناصر ارتباطی 

گرچه پله یک اثر معماری مهم به حساب نمی‌آید، ولی کاربردهای سودمندی در معماری دارد راه پله‌های مارپیچ داخل مناره‌ها و پله‌هایی که به بامها و فضاهای داخلی و خارجی بنا و به پاشیرهای سراشیبی آب انبارها منتهی می‌شود از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند.

 همچنین پله‌ها، راه‌های ارتباطی مفید به طبقه دوم یا پشت بام به‌شمار می‌روند در بعضی از بناها پله‌ها علاوه بر کاربرد ارتباطی، وسیله سبک کردن حجمهای ساختمانی نیز هستند مانند بنای تایباد خراسان مدرسه غیاثیه خرگرد دارای هشت دستگاه پله است و  همچنین مسجد کبود تبریز پله‌هایی در شش قسمت دارد که دو دستگاه پله به نمای اصلی متصل است و چهار دستگاه در گوشه‌های گنبد خانه یا شبستان قرار دارد که به طبقه دوم متصل می‌شود

و به سطح افقی پله، کف پله یا پاگذار، و به سطح عمودی آن پیشانی پله گفته می‌شود. در پله‌های مسدود کف پله معمولاً نسبت به پیشانی آن حالت پیش آمده دارد تا کف پله از سطح پهنتری برخوردار باشد. به ارتفاع باز راه‌پله‌ها یعنی فضای کف تا سقف، سرگیر گفته می‌شود. بلندای یک یا چند پله از سطح کف پلکان، خیز نامیده می‌شود.


اجزای پلکان:

کف پله یا پاگذار

پیشانی پله

نردهٔ پله

آبچکان پله

پاگرد پله


 مصالح ساختمانی پله‌ها اغلب آجر است.


 احداث سردابه

تعداد بسیاری از آرامگاه‌ها مدفن اصلی شخصیتی مذهبی یا سیاسی هستند که زیر طبقه همکف ساخته می‌شدند از آنجا که طبقه همکف باید محلی برای زیارت یا مراسم مذهبی می‌داشت، معمولاً محل تدفین را در طبقه‌ای پایین‌تر از سطح زمین می‌ساختند احداث سردابه بیشتر در آرامگاه‌های ناحیه شمال و آذربایجان مرسوم بوده‌است.

از قرن هشتم هجری به بعد نصب ضریح چوبی در روی مزارها به صورت سمبلیک متداول شد صندوقهای چوبی منبت کاری شده نام بسیاری از درودگران هنرمند را برخود دارد.

سردابه بانی در مربوط به دوره ایلخانی - دوره تیموریان است و در شهرستان اسفراین، بخش بام وصفی آباد، دهستان بام، ۵۰۰ متری شمالی شرقی روستای بانی در واقع شده و این اثر در تاریخ ۲ مرداد ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۳۱۰۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است


بیشتر بدانید:چیزهای که در مورد زمین نمیدانید


مصالح ساختمانی که در ایجاد بناهای دوره اسلامی به کار رفته

مصالحی که در ایجاد بناهای دوره اسلامی به کار رفته متنوع است و در اینجا به برخی موارد اشاره میکنیم 


آجربناهای دوره اسلامی

آجر از مهم‌ترین مصالح ساختمانی در ایران قبل و بعد از اسلام بوده‌است آجرهای به کار رفته در معماری عموماً مربع شکل است که در کارگاه‌های آجرپزی در سراسر ایران ساخته می‌شد. 

آجر علاوه بر استفاده در ساختن بدنه بنا برای تزیین آن نیز نقش مهمی داشت و از اوایل اسلام تا دوره تیموری تزیین بیشتر بناها با آجرکاری است  همچنین از آجرهای تراشدار و قالبی نیز استفاده می‌شد. 

آجرهای پخته رنگهای گوناگونی چون زرد کمرنگ، قرمز و قرمز تیره داشته که بیشتر در ابعاد ۳*۲۰*۲۰، ۵ *۲۰*۲۰، ۵ * ۲۵* ۲۵ سانتیمتر ساخته می‌شد و در قسمت‌های مختلف بنا مانند ایوانها، طاقنماها، گنبدها، مناره‌ها و اتاق‌ها به کار می‌رفت برجهای خرقان، گنبد قابوس، مناره مسجد ساوه.

اما آجر دستی (فشاری) هفت هزار سال است که با دستان هنرمند قشر زحمتکش شکل گرفته و مستحکم‌کننده و زیباساز کاخ‌ها، عبادتگاه‌ها، مدرسه‌ها، مسجدها و ساختمان‌ها بوده‌است اما امروزه این صنعت دستی هزاران ساله آخرین نفسهای خود را می‌کشد در توسعه شهری تهران از کوره‌های آجر دستی حوالی میدان شوش، جاده ری قدیم و هاشم‌آباد هیچ اثری به جای نمانده‌است، اما درمحمود آباد هنوز تعداد ۳۰ میل دودکش آجری از کوره‌های آجردستی که طول بعضی ازآنها تا ۳۰۰ متر می‌رسد و از سال ۱۳۵۶ برای همیشه خاموش شده‌اند هنوز پابرجا است. 

در اوایل جنگ ایران و عراق هواپیماهای عراق چندبار به جای پالایشگاه تهران این دودکشها را هدف قرار دادند قبل از برقی شدن این کوره‌ها میله‌های آجری مرتفع کار تهویه و دودکش را انجام می‌دادند تهران با ساختمان‌های قدیمی و آثار تاریخی خود هم هویتی سنتی وهم بسیار مدرن دارد شمس‌العماره و دارالفنون، کاخ موزه‌ها، مسجدهای تاریخی، ساختمان‌های آجری منطقه حسن‌آباد، سردر باغ ملی، موزه ارتباطات و پست، ساختمان بانک صادرات، ساختمان‌های آجری سبک ساسانی/هخامنشی موزه ایران باستان و وزارت خارجه، ساختمان ثبت و اسناد، مدارس قدیمی، گنبد چهارسوق و بازار بزرگ، بازارچه‌ها، کاروانسراها و ساختمان بسیاری از خانه‌ها و مغازه‌ها در بخش‌های قدیمی شهر تهران؛ زیبایی و هویت خودرا مدیون همین آجرها هستند.

دست کم ۵۰۰۰ سال است که آجر ساخته شده از خاک رس به کار می‌رود.گویا اول بار، آن را برای ساختن شهرهایی در بین‌النهرین و درهٔ سند در پاکستان به کار بردند در ابتدا، برای درست کردن آجر، مردم گل رس و کاه را، با لگد کردن آن‌ها، مخلوط می‌کردند آنگاه، مخلوط آماده شده را در قالب‌های مستطیلی می‌ریختند و در آفتاب می‌پختند.

 آجری که در آفتاب پخته شده بود نمی‌توانست بدون کاه خودش را نگه دارد سرانجام مردم بابل، آشور و مصر باستان دریافتند که با گداختن رس تنها آجرهایی به دست می‌آید، که محکم تر و در برابر هوا مقاوم‌تر است.


گچ بناهای دوره اسلامی

گچ از دیگر مصالح ساختمانی است که در تمامی ادوار، در معماری استفاده شده‌است از آنجایی که گچ از مصالح ارزان قیمت بوده و زود سفت می‌شده‌است، کاربردهای متعدد داشته و مورد توجه معماران بوده‌است. 

گچبری برای آراستن سطوح داخلی بناها، نوشتن کتیبه‌ها، تزیین محرابها، زیر گنبدها و ایوانها به کار می‌رفته‌است بسیاری از بناهای عصر سلجوقی و ایلخانی با گچبری تزیین شده‌اند اهمیت گچبری در بناهای اسلامی به حدی بود که هنرمندان این رشته به جصاص معروف بودند ونام بسیاری از این هنرمندان در کتیبه‌های بناها به یادگار مانده‌است.

 در بسیاری از ساختمان‌های قدیمی مخصوصاً در دوران صفویه که اغلب آن‌ها در اصفهان موجود می‌باشد گچ نقش مؤثری داشته و گچ بریها ی بسیار زیبائی از آن دوران باقی مانده‌است و قدمت استفاده بشر از گچ به حدود پنج هزار سال قبل می‌رسد دیواره‌های قبرهایی در مصر که مربوط به آن دوران است به وسیلهٔ گچ اندود شده‌است و در ایران نیز استفاده از گچ به زمان اشکانیان می‌رسد و گچ بری‌های بجا مانده از آن تاریخ گواه این موضوع می‌باشد.

گچ به علت خواص خود از اولین قدم در ایجاد یک بنا که پیاده کردن حدود زمین باشد و با اصطلاح برای ریختن رنگ اطراف زمین مورد نیاز بوده و همچنین تا آخرین مراحل کار که سفیدکاری و نصب سنگ است باز هم گچ مورد نیاز است و حتی در نقاشی هم از گچ استفاده می‌نماید.

 علاوه بر این، هنرمندان گچبر در قرن پنجم تا دهم هجری از شیوه‌های گوناگونی مانند گچبری رنگی، گچکاری وصله‌ای، گچکاری توپر و توخالی، گچبری مشبک و گچبری مسطح و برجسته استفاده کرده‌اند مانند اصفهان محراب اولجایتو، زنجان گنبد سلطانیه، همدان گنبد علویان و اشترجان محراب اشترجان.



کاشی بناهای دوره اسلامی

نمونهٔ کاشیکاری‌های مسجد جامع اصفهان استفاده از کاشی برای تزیین و همچنین استحکام بخشیدن به بناها از دوره سلجوقی آغاز شد و در طی قرون متمادی به ویژه در عهد تیموری و صفوی به اوج رسید کاشی نقش عمده‌ای در تزیین بناهای دوره اسلامی داشت و با شیوه‌های متفاوت توسط هنرمندان کاشیکار به کار می‌رفت. 

و کاشی از لحاظ تاریخی پنجمین شیوه اساسی و بنیادی در تزئینات ساختمان‌های آبده ایی و ساختمان‌های عادی می‌باشد استفاده از این شیوه در معماری اسلامی بسیار رایج است و طرح‌های جالب، جلو رشد و کشف تزئینات خشتی و گچی را گرفت و همه علاقه‌مند تزئینات با کاشی شدند.

 استفاده از کاشی به نحوی که روی دیوار را کاملاً بپوشاند اولین بار در قرن ۱۳ و در قونیه به کار رفته‌است کاشی کاری به صورت هنر تزئینی در کشورهای اسلامی به اوج شکوفایی خود رسید و یکی از ویژگی‌های برجسته معماری اسلامی به‌شمار می‌رود کاشی‌های که برای تزئین عمارات به کار می‌رود عموماً سه نوع بوده که ذیلاً توضیح می‌گردد.

الف: کاشی معرق: با تلفیق تکه‌های کوچک گوناگون ساخته می‌شود که به اساس طرح اصل یکایک تراشیده می‌شود و در جای معین آن نصب می‌گردد .   ب: کاشی معقلی: دارای طرح‌های هندسی است و از تلفیق اشکال هندسی ساخته می‌شود    ج: کاشی مشبک.  د: کاشی گره   ه: کاشی خشتی (هفت رنگ): از تلفیق خشت‌های ظریف لعاب دار که هریک از آن‌ها بخشی از طرح کلی را در بر دارد ساخته می‌شود و از قرن پنج قمری با گسترش و پیشرفت سایر شاخه‌های هنر اسلامی کاشی کاری نیز ترقی بیشتر کسب نمود.

و استفاده از کاشیهای یک رنگ، کاشی هفت رنگ، کاشی معرق و تلفیق آجر و کاشی در دوره‌های سلجوقی، ایلخانی و تیموری و صفوی در تزیین بنا مرسوم بوده و تا عصر حاضر ادامه یافته‌است. 

تزیین بخش‌های گوناگون بنا، از پوشش گنبد و مناره گرفته تا سطح داخلی بنا و زیر گنبد و دیوارها و محراب با کاشیهای مختلف، به ویژه کاشیهای معرق، به بناهای مذهبی و غیر مذهبی ایران دوره اسلامی زیبایی خاصی بخشیده‌است مانند گناباد مسجد گناباد و غیاثیه، خرگرد: مدرسه خرگرد، مشهد: مسجد گوهر شاد، تبریز: مسجد کبود، اصفهان: مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد امام. در دوران معاصر نیز استاد علی پنجه پور زیباترین آثار کاشی کاری سنتی را اجرا نموده‌است.


خشت بناهای دوره اسلامی

از دیگر مصالح ساختمانی معمول در معماری ایران خشت است در دوره اسلامی یا تمامی بنا از خشت بوده یا بخشی از دیوارها از خشت و بقیه از آجر بوده‌است از آنجایی که مقاومت خشت در برابر باد و باران و برف اندک است، بناهای خشتی زیادی از روزگاران گذشته باقی نمانده‌است.

 خشت معمولاً به اشکال و ضخامت‌های مختلف می‌تواند تولید شود ولی مرسوم‌ترین آن شکل مربع به ضلع ۲۰ سانتیمتر و به ضخامت ۵ سانتی‌متر است به نصف یک خشت یک‌نیمه گفته می‌شود برای تولید خشت ابتدا گل را در قالب می‌ریزند. 

سپس در آفتاب خشک می‌کنند به این خشت، خشت خام گفته می‌شود خشت خام در برابر رطوبت از بین می‌رود به همین خاطر خشت را می‌پزند که در این صورت به آن آجر گفته می‌شودفرایند پختن خشت در کوره آجرپزی که بدان داش گفته می‌شود انجام می‌شود.


سنگ بناهای دوره اسلامی

در معماری اسلامی از سنگ برای کار در شالوده، بدنه، فرش کردن کف و تزیین بنا استفاده می‌شد گرچه به علت موقعیت جغرافیایی و اقلیمی استفاده از سنگ در برخی نقاط چون آذربایجان بیشتر دیده می‌شود، اما بهره‌گیری از آن تقریباً در سراسر ایران مرسوم و متداول بوده‌است. 

استفاده از سنگ در پی بنا و دیوارها اهمیت ویژه‌ای داشت و برای ساختن کتیبه‌ها سنگ‌های گوناگونی چون سنگ سیاه، سنگ آهک، سنگ مرمر ـ که با دقت تراشیده و گاهی حجاری می‌شد ـ به کار می‌رفت مرند: کاروانسرای مرند، شیراز: مسجد جامع، کاشان: کتیبه‌های مسجد میدان.

سنگ‌ها خود از قسمت‌های ساده‌تری به نام کانی ساخته شده‌اند. کانی‌ها مواد جامد، طبیعی، معمولاً متبلور، غیرآلی، همگن و با ترکیبات شیمیایی مشخص‌اند. تاکنون بیش از ۳۰۰۰ کانی در طبیعت شناخته شده که تنها حدود ۲۴ کانی در سنگ‌های پوسته زمین فراوان هستند و آن‌ها را کانی‌های سنگ ساز می‌نامند.مقاومت در معنای لغوی به معنای تحمل فشار است و برای سنگ‌های مختلف اندازه‌گیری می‌شود. 

انواع سنگ‌ها بر اساس میزان مقاومت به دو نوع سبک و سنگین تقسیم می‌شوند بطوری‌که سنگ‌های سنگین فشاری بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ مگاپاسکال را تحمل می‌کنند و سنگ‌هایی که تحمل آن‌ها بین ۴ تا ۲۰۰ مگاپاسکال باشد اصطلاحاً سبک نامیده می‌شوند اما سنگ‌ها فقط در اثر فشارهای وزنی نیست که فرسایش می‌یابند و تغییر پیدا می‌کنند جالب است بدانید که اصلی‌ترین عواملی که مقاومت سنگ‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد هوازدگی، سرما، گرما و آتش‌سوزی است


چوب بناهای دوره اسلامی

استفاده از چوب برای ساختن در، پنجره، صندوقهای ضریح، ستونها و تیر سقف و چهار چوب، از ویژگی‌های معماری اسلامی است که در ناحیه مازندران و گیلان رواج بیشتری داشته‌است. 

به‌طور کلی از چوب در قدیم به عنوان تیرها جهت کلاف بندیهای مقاوم در قوسهای پاتوپا و طاقها و کلاف بندی در تیغه‌های خشخاشی گنبدها که کارایی شناژ کلاف‌کننده را دارد، استفاده شده‌است. همچنین در ساختمان‌های شهری و روستایی به عنوان تیرهای پوشش و ستونهای باربر از آن نهایت بهره‌گیری می‌شود. از تیرهای یکنواخت با قطر بین ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر برای اسکلت و کلاف بندی تله بستها برای دیوارسازیها بهره برده می‌شود. از تیرهای بلند و قطور برای تیرهای تلگراف و تلفن بین راه‌ها و انتقال نیرو استفاده می‌شود. همچنین از چوبهای مقاوم و سخت به نام تیرهای تونلی در ارتفاع ۱٫۵ تا ۳ متر و به قطر ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر جهت شمع بندی در تونلهای معدن زغال سنگ نهایت استفاده می‌شود. چوب بجز در ساختمان‌های قدیمی و امروزی در بسیاری از صنایع دیگر از جمله صنایع چاپ، ارابه سازی، مبل سازی، نجاری، قالب کفاشی، کلاف و قاب سازی ماشین و واگن سازی قطار و بسیاری از صنایع دیگر خصوصاً در صنعت مادر قالب‌سازی مصرف فراوان دارد. امروزه فراورده‌های بسیاری مانند انواع فیبرهای فشرده، فرمیکاهای الوان استخوانی، نئوپان و تخته‌های نسوز و تخته‌های سه لایی و پنج لاییها و بسیاری دیگر در سیستم‌های ماشینی تهیه و در کارهای ساختمانی و درودگری مصرف می‌گردد

و از درختهای تبریزی، سپیدار، چنار، کاج و گردو از جمله درختهایی بودند که از چوب آن‌ها برای بخش‌های گوناگون بنا استفاده می‌شده‌است - ورامین: مسجد مامع، تبریز: ارگ علیشاه، ساری: امام زاده صالح.




امام زاده صالح

امام زاده صالح زیارتگاهی در شهرستان شمیرانات تجریش 


بیشتر بدانید:شگفت انگیز ترین اطلاعات در مورد اب 


شیشه بناهای دوره اسلامی

کاوشهای باستانشناسی سال‌های اخیر و همچنین بناهای باقی‌مانده از ادوار مختلف اسلامی نشان می‌دهد که از شیشه‌های الوان به رنگهای سرخ، آبی، بنفش و سبز برای تأمین روشنایی و تزیین در و پنجره و قابهای گنبد خانه و شبستانها استفاده می‌شده‌است.

 همچنین مطالعه متون تاریخی و مشاهده مینیاتورهای قرن ششم تا دوازدهم هجری نشان می‌دهد که شیشه، کاربرد وسیعی داشته‌است خرگرد: غیاثیه، شاه زند: مقبره شیری بکا آقا، اصفهان: عالی قاپو.

باستان شناسان معتقدند که سومریها در هزاره سوم قبل از میلاد با شیشه، آشنایی داشته‌اند. رومن گیرشمن بطریهای شیشه‌ای زیادی از حفاریهای معبد چغازنبیل به دست آورده‌است. از زمان هخامنشیان، شواهد اندکی برای استفاده کلی از شیشه در دست است. آثار شیشه‌ای کهن نشان می‌دهد که تا پیش از سده اول پیش از میلاد، از شیشه فقط یه حالت توده‌ای استفاده می‌کرده‌اند. با کشف اشیای شیشه‌ای از زمان اشکانیان و ساسانیان می‌توان گفت صنعت شیشه‌سازی در ایران رواج کامل داشته و از دو روش ساخت «دمیدن در قالب» و «دمیدن آزاد» استفاده می‌شده‌است. از دوره سلجوقیان تا دوره مغول ظرفهای شیشه‌ای بسیار زیبا با تزیینات گوناگون به صورت مینایی، تراشیده یا با نقوش افزوده از کوره شیشه‌گران شهرهای ایران بیرون می‌آمد.


با ظهور اسلام بسیاری از شیشه و بلورسازان ایرانی به دمشق و حلب در سوریه کوچ کردند. در این دوره از تاریخ شیشه‌گری، علاوه بر تغییر کلی فرم شیشه، نقاشی و خطاطی بر روی شیشه با رنگ‌های کوره‌ای و لعاب‌های رنگی متداول شد و نوعی شیشه که اصطلاحاً مینایی نامیده می‌شود پا به عرصهٔ وجود گذاشت. دورهٔ سلجوقی (قرن ۵ و ۶هـ) نخستین دورهٔ شکوفایی شیشه‌گری در ایران پس از اسلام محسوب می‌شود.


بعدها با روی کار آمدن سلسلهٔ صفوی و توجه خاص به این رشته، کارگاه‌های شیشه‌گری در اصفهان و شیراز ساخته شد و هنرمندان، تحت تعلیم تعدادی از بلورسازان و نیزی {ایتالیایی} قرار گرفتند.



تکنولوژی های جدید و معماری اسلامی

با بوجود آمدن تکنولوژی‌های جدید و مصالح ساختمانی نوین تناقضاتی در طراحی معماری و سازه ساختمان به وجود آمد که پیاده‌سازی این‌گونه معماری را در ساختمان‌های جدید با مشکل روبه رو ساخت در حال حاضر مدل‌سازی اطلاعات ساختمان به عنوان یک رویکرد جدید به عنوان مدل سه بعدی پارامتریک از خصوصیات ساختمان امیدها را برای بکارگیری این نوع معماری در ساختمان‌های نوین و کاهش چالش‌های طراحی و پیاده‌سازی آن زنده کرده‌است.

اما تکنولوژی به عنوان جدیدترن مطالعات رشته معماری به شمار می رود که در 10 سال گذشته از اهمیت زیادی برخوردار بوده است تکوین تکنولوژی در بخش متریال و مصالح معماری بیشترین رشد را داشته و پس از آن وسایل الکترونیکی بیشترین نقش را در خلق یک فضای هوشمند ایفا کرده اند. 

نقش تکنولوژی در معماری بسیار پررنگ است و به طور قطع در سال های پیش رو یکی از مهم ترین ویژگی های طراحی، معماری و ساخت پروژه های عظیم را بازی می کند. فناوری دیجیتال، معماری بیونیک و های-تک از مهم ترین مباحث مطالعاتی این رشته می باشند که امروزه به صورت عملی و اجرایی قابل لمس هستند.


بیشتر بدانید:پرچم بزرگترین وپایدار ترین اختراع بشر


نتیجه گیری:

معماری اسلامی به عنوان یکی از موفق‌ترین شیوه‌های معماری در تاریخ معماری جهان قابل بازشناسی است در یک نگاه جامع نگر می‌توان پیوستاری ارزشمند و پویا را در بناهای اسلامی بازشناسی کرد که موجب شده تمامی آن‌ها در قالبی واحد با عنوان معماری اسلامی در کنار یکدیگر قرار گیرند.معماری در جهان اسلام یکی از بزرگترین جلوه‌های ظهور یک حقیقت هنری در کالبد مادی به‌شمار می‌رود


منابع:


  ://isfahannama.com/%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A         اصفهان نما   


   ویکی پدیا    https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%B1%D8%A7    

      https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85   


   https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%84%D8%B9%D9%87  


     ://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%A8%E2%80%8C%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1   


     ://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1     


     ://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%82  


     ://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF  


       ://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D8%B1  


://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D8%AC%D8%B1   


     ://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%B4%DB%8C%E2%80%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C   


   ://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B5%D8%AD%D9%86     


   ://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%DB%8C%D9%88%D8%A7%D9%86  

 

  ://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%AF%DA%86   


   ://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AE%D8%B4%D8%AA   

   https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%86%D9%88%D8%A8


https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%D8%B1%DB%8C#%D8%B1%D9%88%D8%B4%E2%80%8C


    https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D9%86%DA%AF


     https://fa.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%A7%D8%AE


     https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%A8%D9%87_%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%AF%D8%B1  


    https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86



    ://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C  


چهار سوی معماری     ://4sooarc.com/%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C/%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C    

 

  آرل   https://www.arel.ir/fa/News-Category-344.htm


هنر اسلامی      http://www.islamicartz.com/story/L0-M4ZtYl7qwxq9QpYuQjX_7WAjNiDPwhehxXR-fMgM

       ://www.islamicartz.com/story/Wm0_nDs1OuVW_dn1zqVAM70g-YJzziAcHtM-9KIZyRg   





آموزش:

  • موضوع: فنی مهندسی
  • زیر شاخه: معماری
  • دسته بندی: معماری
  • عنوان: با مهمترین ویژگی های معماری اسلامی آشنا شوید
  • تعداد بازدید: ۲۳۵

اشتراک گذاری:
فهیمه پیرزاد
رتبه مدرس
شماره تماس:*

تاریخ عضویت:۱۳۹۷/۱۰/۱۸


تعداد درس:۲۵
قیمت: رایگان!
پرسش و پاسخ (0)
سوالی دارید؟ اینجا بپرسید...
نام کاربری: برای ارسال کامنت، باید ابتدا وارد سایت شوید.