توضیحات

همه آنچه که باید راجب تاریخچه پرچم ایران بدانید


در بعضی از دوره های تاریخ ایران تصویر واضحی از پرچم ایران در دسترس نیست پرچم نماد اتحاد و همبستگی بین افراد یک کشور است یکی از مشهورترین پرچم ها در ایران زمان کاوه اهنگر است زمانی که بر ضد ضحاک ستمگر قیام می کند. با پرچم همراه باشید تا بیشتر راجب پرچم ایران بدانید.

احتمالا نخستین کاربرد پرچم در باستان نشانی از همبستگی و اتحاد بین لشکریان بوده و امروزه هم به نوعی نماد یک کشور نیز تلقی می‌شود؛ اما اگر در مورد تاریخچه پرچم ایران تحقیق کنید می‌بینید که تغییرات و تحولات چشمگیر و صد و هشتاد درجه‌ای بار‌ها و بار‌ها گریبان‌گیر پرچم کشورمان شده‌است.

از پرچم رسمی ایران در برخی دوره‌های تاریخی نمونه‌ای کاملا واضح و عینی در دست نیست. با این حال به مدد اسناد به جا مانده از دوران گذشته و همچنین وجود برخی منابع قدیمی و معتبر می‌توان پرچم ایران در دوره‌های تاریخی خاص را تا حدی نزدیک به واقعیت بازسازی کرد. 

به طور کل دگرگونی‌های پرچم ایران در طول تاریخ از همان دوران باستان وجود داشته و این تغییرات در زمان‌های پس از آن نیز به قوت خود باقی بوده است. شاید بتوان یکی از مشهورترین نمونه‌های پرچم ایران در دوران باستان را درفش کاویانی دانست. پرچم نمادینی که ماهیت آن ریشه در اساطیر ایران باستان دارد. 

در روایت مربوط به قیام کاوه مقابل ضحاک، او که یک آهنگر زجر کشیده و داغ دیده بود، پیشبند آهنگری خود را بر سر نیزه زد و آن را به نماد قیام در برابر ظلم تبدیل کرد. در نهایت همان درفش اهمیتی دو چندان یافت و به یک نماد پر اهمیت ملی تبدیل شد. به دلیل ریشه‌های عمیق و محکم درفش کاویانی در اساطیر دوران باستان، این درفش یکی از مهمترین و شناخته شده‌ترین درفش‌ها یا پرچم‌های ایران در دوران باستان به شمار می‌رود.


تاریخچه پرچم ایران

از پرچم رسمی ایران در برخی دوره‌های تاریخی نمونه‌ای کاملا واضح و عینی در دست نیست


پرچم مردمان ایرانی در طول دوره‌های گوناگون دستخوش تغییرات بسیاری گشته‌است. پرچم دوران هخامنشی درفش شهباز نام داشته‌است که یک باز با بال‌های گشوده با قرص خورشیدی در پشت سرباز بوده‌ است. 

در دوران فرترکه‌های پارسه، درفش کاویانی پرچم ایران بوده‌است. به باور برخی کسان، در زمان اشکانیان پرچمی با نماد خورشید به‌کار می‌رفته‌است؛ولی تاریخ‌شناس سوئدی استیگ ویکاندِر اثبات کرد که درفش کاویانی در دوران پارتی (اشکانیان) نیز پرچم ملی ایران بوده‌است. 

درفش کاویانی پرچم ساسانیان نیز بوده‌است و بیشتر منابع ما درباره درفش روزگار ساسانی به دوران فرترکه‌های پارسه بازمی‌گردد، و کتاب شاهنامهٔ فردوسی این درفش را روایت کرده و سکه‌های یافته شده در ایران نیز آن را به تصویر کشیده‌اند. 

طبق روایات، درفش کاویانی چهارگوش منتظم بوده و یک قاب فلزی داشته و بر روی یک پایه حمل می‌شده‌است. همچنین، تعداد هجده مُهر مربوط به دورهٔ ساسانی که در اطراف دریاچه خوارزم پیدا شده و سنگ‌نوشته‌های ساسانی و پاره‌ای اشارات موجود در منابع رومی آگاهی‌هایی در این زمینه به ما می‌دهند. 


پرچم ایران در دوره های مختلف تاریخ

در سده‌های آغازین پس از اسلام، رنگ سیاه رنگ خلفای عباسی و پیروان و طرفداران آن‌ها بوده و رنگ‌های سبز و سفید نیز رنگ موردعلاقه در پرچم‌های مخالفان عباسیان، مانند علویان، علویان، فاطمیان مصر و شورشیان ایرانی بوده‌است. از حدود سدهٔ نهم هجری (پانزدهم میلادی) نشان شیر و خورشید نشان محبوبی در پرچم‌های ایران بوده‌است. 

این نشان در دوره‌های مختلف و نزد سلسله‌های شاهیِ مختلف به صورت‌های متفاوتی تعبیر شده‌است. این نشان در ابتدا تنها نماد ستاره‌بینی بود نه نشانهٔ پادشاهی، ولی بعدها تعبیری اسلامی ،شیعی پیدا کرد. تعبیرهای ملی‌گرایانه و سلطنتی از این نشان بعدها در دوران‌های قاجار و پهلوی به این نشان داده شد. 


تاریخچه پرچم

در زمان فتحعلی‌شاه قاجار شمشیری به دست شیر داده می‌شود


در زمان فتحعلی‌شاه قاجار شمشیری به دست شیر داده می‌شود و استفاده از این نشان تا انقلاب ۱۳۵۷ ادامه پیدا می‌کند. پرچم ایران به رنگ‌های سبز، سفید و قرمز در میان این سه رنگ بسته به نوع حکومت‌هایی که بر ایران فرمانروایی کرده‌اند، گاه شیر و خورشید و گاه سفید (بدون نشان) قرار گرفته‌ است. 

در حال حاضر نشانی که بیان‌گر (الله) و شعار (لا اله الا الله) است، به رنگ قرمز در میان پرچم و روی رنگ سفید قرار گرفته‌ است. همچنین ۲۲ ( الله‌اکبر) به رنگ سفید و به نشانه پیروزی انقلاب در روز ۲۲ بهمن، در حاشیه پایین رنگ سبز و حاشیه بالای رنگ قرمز قرار گرفته‌ است. رنگ های پرچم به معنای چیست؟ سبز: نشانه خرمی و دوستی 

سفید: صلح و دوستی (برگرفته از نشانه زرتشتیان) قرمز: نشان خون از دست‌رفتگان در راه ایران (شهیدان) این سه رنگ از دیرباز در نمادهای ایرانی به کار می‌رفته‌اند. برای نمونه در نگاره‌هایی که از کاخ‌های شوش به دست آمده‌ است، این سه رنگ را می‌توان دید.

برخی از ویژگی‌های فنی پرچم؛ پارچهٔ پرچم باید سادهٔ تاری و پودی و از جنس نخ پنبه ایِ خالصِ سفید و مرسریزه شده یا ترکیبی از پنبه، پلی استر، ویسکوز، پلی استر (با نسبت ۳۵–۶۵ درصد) بافته شود. 

پارچهٔ پرچم را می‌توان از ابریشم یا پشم نیز بافت ولی نباید از ویسکوز خالص بافته شود. همهٔ پرچم‌ها به جز پرچم‌های رومیزی و تشریفاتی باید یک لایه باشند. تمامی پرچم‌ها باید یک تکه باشند، به استثنای پرچم‌هایی که طولی بیش از ۱٫۴ متر دارند؛ که در این صورت نیز درز نباید روی نشان رسمی و نوشته قرار گیرد.


تاریخ پرچم

از زمان های بسیار دور، پرچم برای ایرانیان چه در جنگ و چه در صلح اهمیت زیادی داشته است. ما می توانیم ردپاي پرچم ملي مان را در قصه ها پیدا کنیم. اولين پرچم به قیام كاوه آهنگر بر مي گردد. او رهبر مردمي قيام بر ضد ضحاك بود. ضحاك شاهي ظالم و ستمگر بود. پرچم كاوه (درفش کاویانی)، پرچمي بود كه از چرم درست شده بود.

از نظر تاریخی در متون اوستایی و هیچ‌یک از نوشته‌های بجا مانده از دوران هخامنشی، سلوکی و اشکانی اشاره مستقیمی به درفش کاویانی نشده‌است. پژوهشگران امروزی در مورد اینکه آیا درفش کاویانی جدا از روایت‌های اسطوره‌ای یک واقعیت تاریخی بوده‌است محتاطانه برخورد می‌کنند. بیشتر دانش ما در مورد درفش کاویانی به منابع اسلامی بر می‌گردد. 


تاریخچه پرچم و کاوه آهنگر

 اولين پرچم به قیام كاوه آهنگر بر مي گردد. او رهبر مردمي قيام بر ضد ضحاك بود


اين پرچم بر بالاي يك تيركی چوبي برافراشته مي شد و مردم زير آن جمع مي شدند تا صداي اعتراضشان به ستم پادشاه را به گوشش برسانند. قيام مردمي بر ضد ضحاك تحت رهبري كاوه نيرويي پيدا كرد كه سرانجام مردم توانستند ضحاك را سرنگون كنند و شخصيت ايراني محبوبي به نام فريدون را به قدرت برسانند.

بعد از اين كه قدرت از سوي مردم به فريدون داده شد،‌ فريدون دستور داد كه پرچم چرمي كاوه با پارچه هاي ابريشمي رنگي، به رنگ هاي قرمز، زرد و بنفش و با قرار دادن جواهرات تزيين شود. این پرچم در اصل سه رنگ داشت كه زرد و قرمز و بنفش بودند و هيچ نشان و علامتي هم روي اين پرچم نبود.

درفش کاویانی افسانه اي نيست و تاريخ بر وقوع حادثه اي واقعي گواهي مي دهد كه پيش از تهاجم اعراب به ايران به وقوع پيوسته.محمد بن جریر طبری در کتاب خود به نام تاریخ الامم و الملوک می‌نویسد: درفش کاویان از پوست پلنگ درست شده، به درازای دوازده اَرش که اگر هر اَرش را که فاصله بین نوک انگشتان دست تا بندگاه آرنج است، ۶۰ سانتی‌متر به حساب آوریم، تقریباً پنج متر عرض و هفت متر طول می‌شود. 

ابوالحسن مسعودی نیز به همین موضوع اشاره می‌کند. ابن خلدون گزارش می‌کند که درفش کاویانی دارای ستاره‌ای بود و چنین اعتقادی وجود داشت که تا زمانی که کسی این درفش را حمل می‌کند شکست ناپذیر است. کاوه فرخ بیان می‌کند که بالاترین نشان دورهٔ ساسانی درفش کاویانی می‌باشد و تصویری بازسازی شده‌ای ،از درفش کاویان بر اساس شاهنامه ارائه می‌دهد. 

به هنگام حمله عرب‌ها به ایران، در جنگ قادسیه درفش کاویان به دست آنان افتاد و چون آن را نزد عمر بن خطاب، خلیفه مسلمانان، بردند، وی از بسیاری گوهرها، درها و جواهراتی که به درفش آویخته شده بود، دچار شگفتی شد و به نوشته تاریخ بلعمی عمر خلیفه مسلمین دستور داد تا گوهرهای آن را بردارند و آن را بسوزانند.

در سال ۲۵۵ خورشیدی (۹۷۹میلادی) که غزنویان با شکست دادن سامانیان زمام امور را در دست گرفتند، سلطان محمود غزنوی برای نخستین بار دستور داد نقش یک ماه را روی پرچم خود که رنگ زمینه آن یکسره سیاه بود، زردوزی کنند. 

سپس در سال ۴۱۰ خورشیدی (۱۰۳۱ میلادی) سلطان مسعود غزنوی به انگیزه دلبستگی به شکار شیر دستور داد نقش و نگار یک شیر جایگزین ماه شود و از آن پس هیچگاه تصویر شیر از روی پرچم ملی ایران برداشته نشد تا انقلاب اسلامی در سال  ۱۳۵۷ (۱۹۷۹ میلادی).


پرچم در دوران باستان

در 976 پس از ميلاد موقعي كه سلسله غزنويان با از بين بردن سلسله سامانيان قدرت را در دست گرفتند، سلطان محمود غزنوي فرمان داد كه يك نشان ماه کامل با يك زمينه سیاه روي پرچم سه رنگ گذاشته شود. نشان با رشته هاي طلايي روي پرچم گلدوزي شد. این اولین بار بود که یک نشان روی پرچم ملی قرار می گرفت.

اولین تشریحی که از پرچم ایران در دوران باستان ثبت شده‌است پرچمی به شکل گاو بالدار است که از آن با نام درفشا یاد شده‌است. پس به نوعی می‌توان اولین پرچم ایران را همین گاو بالدار دانست. تعداد پرچم‌های به جا مانده از دوران باستان و زمان پیش از تاریخ ایران، شاید آن چنان که باید پرشمار نباشد. 

با این حال می‌توان درفش شهداد را به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های موجود از پرچم ایران در طول تاریخ برشمرد. قدمت این پرچم کهن که نمونه‌ای از آن در تصویر بالا مشهود است، به هزاره سوم پیش از میلاد مسیح باز می‌گردد. این پرچم یا درفش قدیمی که قادر است نقطه‌ی آغازین سیر تحول پرچم ایران در طول تاریخ را در معرض دید ما قرار دهد، 

در شرق کوه‌های کرمان و در حاشیه‌ی غربی کویر لوت کشف شد. در این میان شاید ایرانیان پیش از درفش شهداد نیز نمادهای دیگری را برای شناساندن خود به دیگران در اختیار داشته‌اند. اما در حال حاضر از نمادهای مذکور اطلاع چندانی در دست نیست و به همین دلیل باید درفش شهداد را نقطه‌ی آغازین سیر تحول پرچم ایران در طول تاریخ قلمداد کرد. 


تاریخچه پرچم دوران هخامنشی

در دوران هخامنشی و در زمان پادشاهی کوروش از درفشی با نماد عقاب به عنوان پرچم رسمی ایران استفاده می‌شد.


در دوران هخامنشی و در زمان پادشاهی کوروش از درفشی با نماد عقاب به عنوان پرچم رسمی ایران استفاده می‌شد. پرچمی که در طول نبردها تمایز سپاهیان ایران از لشکر دشمن را نمایان می‌ساخت. این نماد عقاب در نشان قدیمی فروهر نیز مشاهده می‌شود. 

مسلما پس از حمله‌ی اسکندر مقدونی به ایران و تصرف این سرزمین پهناور، ایرانیان دیگر نتوانستند،از درفش عقاب نشانی به عنوان نماد ملی خود استفاده کنند. با این حال پس از سقوط سلسله‌ی سلوکیان، که جانشینان اسکندر مقدونی در ایران به شمار می‌رفتند، زمام کار به دست پادشاهان اشکانی افتاد.

 به این ترتیب ایرانیان برای بار دیگر فرصت آن را یافتند که از نمادهای داخلی و ملی برای تزیین پرچم خود سود ببرند. بنابر اطلاعات موجود، پرچم رسمی اشکانیان به یک خورشید تابان مزین بود و در واقع اشکانیان تصویر خورشید را به عنوان نماد اصلی پادشاهی خود برگزیده بودند.


دوران باستان

 اگرچه در جریان سیر تحول پرچم ایران در طول تاریخ نمونه‌ای واقعی از پرچم اشکانیان به جا نمانده است، اما در تصویر زیر می‌توانید طرحی که بر اساس توصیف‌های به جا مانده از این درفش ساخته شده است را مشاهده نمایید.پلاک یافت‌شده در تخت جمشید که درفش شهباز نام دارد و نماد شاهنشاهی هخامنشیان بوده‌است. 

درفش کاویانی، مهمترین پرچم تاریخ ایران است که به مدت ۹۸۸ سال، پرچم رسمی فَرَتَرَکه‌ها، اشکانیان و ساسانیان بود. در اوستا به درفشی به شکل گاو بالدار (درفشا) اشاره شده‌است.  پرچم دوران هخامنشی به احتمال زیاد عقابی با بال‌های گشوده با قرص خورشیدی در پشت سر عقاب (شهباز) بوده‌است. در زمان اشکانیان پرچمی استفاده می‌شد که به خورشید مزین بوده‌است. 

دسته‌های هزار تایی ارتش اشکانی نیز دارای پرچمی ابریشمی مزین به اژدها بودند. درکتیبه‌های سنگی دوران ساسانی نقش چهار پرچم را می‌توان یافت. یکی در بیستون مربوط به شاپور دوماست که پرچم ترسیم شده گشوده نمی‌باشد. سه پرچم دیگر نیز در نقش رستم حک شده‌است. یکی متعلق به هرمز دوم منقش به چلیپای (صلیب) افقی که دارای سه دنباله آویزان است. 

در نقش مربوط به بهرام دوم بر بالای سر نیزه بهرام حلقه‌ای دیده می‌شود که دو پارچه از آن آویزان است که دارای خطوطی عرضی می‌باشند و منگوله‌هایی نیز به آن‌ها متصل می‌باشند. در نقش شاپور دوم در نقش رستم، پرچم دارای یک چلیپا و منگوله‌هایی آویزان سه گوی راه راه مشابه گوی موجود درتاجپادشاهان ساسانی می‌باشند.

 بنابه گفته کاوه فرخ منبع عمده ما از نشان‌های اشراف دورهٔ ساسانی و درفش‌های دورهٔ ساسانی هجده مهر مربوط به دورهٔ ساسانی است که در اطراف دریاچه آرال پیدا شده‌است و همچنین کتیبه‌های ساسانی و پاره‌ای اشارات منابع رومی اطلاعاتی در این زمینه به ما می‌دهند.

در طول دوره حكومت هخامنشيان (330-550 پيش از ميلاد) و ساسانيان (651-224 پس از ميلاد)، درفش کاویانی به وسيله هم بخش هاي نظامي و هم غير نظامي سيستم حكومتي آنها به عنوان پرچم ملي محترم شمرده مي شد (البته هرودوت مورخ مشهور یونانی می گوید که پرچم کوروش کبیر عقابی طلایی با پرهای گشوده بوده که بر بالای یک میله بلند قرار می گرفته.

ظاهراً آمریکایی ها با الهام از پرچم کوروش، عقاب را به عنوان سمبل کشورشان انتخاب کرده اند. باستان شناسان هم شاهینی با بال های گشوده را در خرابه های تخت جمشید پیدا کرده اند که حدس می زنند همان پرچم ملی کوروش و وارثانش بوده). مورخان دوره صدر اسلام گزارش دادند كه پس از مرگ رستم فرخزاد، فرمانده نيروهاي ايراني به دست سپاه اعراب، 

پرچم ملي ساسانيان كه پرچم كاوه اي ناميده مي شد و با جواهرات زينت داده شده بود تكه تكه شد و در ميان نيروهاي عرب تقسيم شد. پرچم ایران در دوران هخامنشیان که پایه‌گذار امپراطوری پارس بودند، عقابی با بال‌های باز است که در نوشته‌های تاریخی و داستان‌های اساطیری از این پرنده با نام شهباز نام برده‌اند. 

پرنده‌ای که بنا بر برخی از نوشته‌های قدیمی و کهن آن را ناجی بخشی از قوم آریا و هدایتگر فرزاندان فروهر به سمت سرزمین ایران می‌دانند،و به همین دلیل امپراطوری پارس نماد این پرنده در کنار خورشیدی تابان را به عنوان درفش سرزمین پارس برگزیدند. پرنده‌ای که متاسفانه هم اکنون رو به انقراض است و جثه‌ای بزرگتر از شاهین و باز دارد.


نقش شیر و خورشید در پرچم ایران

سلطان محمود غزنوی بود که برای نخستین بار دستور داد نقش یک ماه را روی پرچم خود که رنگ زمینه آن سیاه بود بدوزند. وی پس از آن دستور داد نقش یک شیر در آن افزوده شود. نقش خورشید روی پرچم‌ها نیز از زمان خوارزمشاهیان باب شد.  رنگ و طرح پرچم ایران در طول تاریخ همواره در حال تغییر بوده است. 

پرچم شاه‌اسماعیل صفوی یکسره سبزرنگ بود و در آن تصویر ماه نیز قرار داشت. شاه‌طهماسب نیز در دوران پادشاهی دستور داد به جای شیر و خورشید، تصویر گوسفند را روی پرچم‌ها حک کنند. به هر حال پس از سقوط سلسله‌ی صفویان نوبت به پادشاهی نادر شاه افشار و آغاز سلسله‌ی افشاریان رسید. 

در این میان تحول شکل پرچم ایران در طول تاریخ نیز سیر همیشگی خود را طی نمود. البته باید اعتراف کرد که سیر تحول شکل پرچم ایران در طول تاریخ پس از سلسله‌ی صفویان یعنی از آغاز این سلسله تا پایان حکومت پهلوی فراز و نشیب چندانی را طی نکرد. 

به بیان دقیق‌تر در طول زمانی نزدیک به 500 سال نمادهای اصلی به کار رفته در پرچم ایران یعنی شیر و خورشید دست نخورده باقی ماند و دستخوش تغییرات کلی و بنیادین نشد. این امر را در دوران پادشاهی نادر شاه افشار نیز می‌توان مشاهده کرد. به این معنی که نماد اصلی پادشاهی در سلسله‌ی افشاریان نیز همان شیر و خورشید دوران صفویان بود.

 البته نادر شاه افشار از پرچم‌های مختلفی با رنگ‌های قرمز، آبی، سفید و زرد برای سپاه خود استفاده می‌کرد. افرادی که تا حدودی با موسس سلسله‌ی افشاریان آشنا هستند حتما از این موضوع با خبرند که نادر شاه افشار اکثر دوران پادشاهی خود را در میدان نبرد به سر برد و از همین رو ارتش برای او از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. 

با این حال و با وجود استفاده از پرچم‌های رنگین مذکور برای ارتش توسط او، نادر شاه نامه‌های سلطنتی را با نماد پادشاهی خود یعنی شیر و خورشید مهر و موم می‌کرد.در دوران پس از اسلام، کشور ایران تا مدت‌ها از وجود یک حکومت مرکزی یک‌پارچه بی‌بهره بود. البته در این دوران سلسله‌های متعددی سر کار آمدند که هر کدام توانستند بر بخش‌هایی از ایران حکومت کنند. 

همچنین در دوران مذکور کشور ایران بارها توسط اقوام و کشورهای بیگانه تصرف شد و سلسله‌های متعددی که بومی به شمار نمی‌رفتند بر ایران سیطره یافتند.پس از همین رو طرح کلی پرچم ایران در طول تاریخ پس از اسلام با دگرگونی‌های فراوانی همراه بود. حجم عظیم شواهد تاریخی و متون ادبی و باستان‌شناسی که احمد کسروی، مجتبی مینوی و سعید نفیسی گردآوری 

و بررسی کرده‌اند، نشان می‌دهد خورشید در صورت فلکیِ اسد در منطقةالبروج از قرن هفتم هجری نقشی نمادین و رایج شد. تحقیقات مینوی، نفیسی و کسروی نشان می‌دهد این نشان از ستاره‌بینی وارد فرهنگ عام، نشان‌ها و نقوش هنری شده‌ است و از آنجا به تدریج و در حدود قرن نهم هجری (معادل قرن پانزده میلادی) به نقوش پرچم‌ها وارد می‌شود.


نقش شیر و خورشید

 به گفته شاپور شهبازی در ایرانیکا ( این نماد تلفیقی از سنن کهن ایران و عرب و ترک و مغول بود.)قدیمی‌ترین پرچم شیر و خورشیددار شناخته شده به سال ۸۲۶ هجری قمری (حدود ۱۴۲۳ میلادی) همزمان با دوره تیموریان برمی‌گردد. این پرچم در مینیاتوری از شاهنامه شمس‌الدین کاشانی (یک منظومه از جهانگشایی مغولان) به تصویر کشیده شده‌ است. 

این مینیاتور که حمله مغولان به حصار شهر نیشابور را نشان می‌دهد. سربازان را نشان می‌دهد که پرچمی مزین به نشان شیر و خورشید در کنار پرچمی دیگر مزین به هلال ماه حمل می‌کنند.  قدیمی‌ترین پرچم شیر و خورشید دار شناخته شده به سال ۸۲۶ هجری قمری (حدود ۱۴۲۳ میلادی) هم‌زمان با دورهٔ تیموریان بر می‌گردد.

این پرچم در مینیاتوری از شاهنامه شمس الدین کاشانی (یک منظومه از جهانگشایی مغولان) به تصویر کشیده شده‌است. این مینیاتور که حمله مغولان به حصار شهر نیشابور را نشان می‌دهد. سربازان (مغول؟) را نشان می‌دهد که پرچمی مزین به نشان شیر و خورشید در کنار پرچمی دیگر مزین به هلال ماه حمل می‌کنند.

فؤاد کوپریلی  می‌گوید: (تصویر شیر و خورشید در سکه‌های برخی از فرمانروایان این سلسله [آق قویونلوها] و بعضی سلسله‌های دیگر ترک فقط نقشی نجومی است نه مظهر حکومت. با وجود این، می‌توان حدس زد که به منزلهٔ نقش نیز در بعضی پرچمها به کار رفته باشد.) با توجه به این پرچم و نمونه‌های مشابه آن در قرن نهم هجری قمری (پانزده میلادی)

 بسیاری از مراجع معتبر مانند دانشنامه بریتانیکا و دانشنامه ایرانیکا زمان اولین مدارک موجود از استفاده شیر و خورشید در پرچم‌های ایران را این دوران می‌دانند. دورانی که کشور ایران بالاخره از یک حکومت مرکزی مقتدر و یک‌پارچه برخوردار شد و تکه‌های مختلف ایران تحت لوای یک پرچم واحد متحد شدند. این امر در دوران صفویه رخ داد و پس از سال‌های سال مردم ایران توانستند ،

شاهد چیره شدن یک سلسله‌ی واحد بر کل جغرافیای کشور باشند.صفویان برای هر چه یک‌پارچه‌تر کردن ایران از یک سو مذهب شیعه را به عنوان مذهب اصلی کشور انتخاب کردند و از سوی دیگر برای جلب نظر مردم به سراغ استفاده از نمادهای قدیمی و ملی رفتند. این دو موضوع به خوبی در نوع طراحی پرچم رسمی ایران در دوران صفویه نمود یافته است.


بیشتر بدانید: با زندگی و آثار سعدی بیشتر آشنا شوید

بیشتر بدانید: علت و درمان کبد چرب

بیشتر بدانید: علت اسهال و درمان اسهال 


نماد شیر خورشید در پرچم ایران

در 1031 هجري قمري، سلطان مسعود غزنوي فرمان داد كه نشان يك شير در حالتی كه مي خواهد شكار كند روي پرچم قرار داده شود. بنابراين شير جاي ماه روي پرچم ملي را گرفت. پس از آن این نشان در سلسله های متعددی تکرار شد. شير از زمان سلسله هخامنشيان هميشه سمبل ايران بوده است و شجاعت و قدرت را در فرهنگ ايراني نمايش مي داده.

در پادشاهي هاي سلجوقي و خوارزمشاهي سكه ها با نشان خورشيد ساخته مي شدند. بنابراین نشان خورشيد نیز در پرچم ملی جا گرفت. به عنوان مثال در سلسله های صفویه، افشاریه، زندیه، قاجاریه و پهلوی بر روي پرچم ايران جا داشت. يك نظر اين است كه خورشيد سمبل ماه مرداد ايراني بوده.

 چنان كه مي دانيم در اين ماه، خورشيد به بالاترين نقطه آسمان مي رسد و خيلي هم داغ است.نظريه دوم اين است كه ميتراييست ها و پرستش كنندگان خورشيد در ايران باستان به تقدس خورشيد عقيده داشتند و به خاطر همين بوده كه آنها ترجيح مي دادند كه نشان خورشيد را روي سكه ها و پرچم مليشان قرار دهند.

اولین باری که پرچم شیر و خورشید در تاریخ ایران شناخته‌شد، مربوط به دوره تیموریان است؛ اما بعدها و با روی کار آمدن سلسله صفویان، شاه اسماعیل اول بنیانگذار این حکومت، نقش شیر و خورشید را بر پرچم خود قرار نداد و باز هم پرچمی سبز رنگ را بعنوان نماد حکومت خود برگزید. بعدها، این شاه اسماعیل دوم بود که شیر و خورشید به رنگ طلایی را بر روی پرچم ایران منقش کرد.


نماد شیر وخورشید در پرچم ایران

اولین باری که پرچم شیر و خورشید در تاریخ ایران شناخته‌شد، مربوط به دوره تیموریان است


گفته می‌شود که در دوران زندیه، باری دیگر نماد شیر و خورشید بر روی پرچم ایران بازگشت. به بیان دقیق‌تر رنگ سبز این پرچم بر جنبه‌ی مذهبی سیاست صفویان دلالت دارد و نماد شیر و خورشید موجود در این پرچم نیز جنبه‌های ملی سیاست آنها را در بر می‌گیرد. در واقع از نماد شیر و خورشید، چه به صورت ترکیبی و چه به شکل مجزا، در دوران باستان و در زمان هخامنشیان نیز بسیار استفاده می‌شد. 

موضوعی که در تعاد قابل توجهی از نگاره‌ها یا سایر آثار به جا مانده از آن دوران به خوبی قابل مشاهده است. در واقع بسیاری از پادشاهان صفوی برای نشان دادن تفاوت‌هایی که با اسلافشان داشتند از پرچم مختص به خود استفاده می‌کردند. به این معنی که با جایگزین شدن یک پادشاه به جای پادشاه قبلی، پادشاه جدید سعی می کرد از نماد منحصر به خود استفاده کند.

 نمادی که گاه حتی پرچم رسمی کشور را نیز در بر می‌گرفت.اما پس از به قدرت رسیدن ناصرالدین شاه تغییرات نسبتا قابل توجهی در شکل و شمایل پرچم ایران به وجود آمد. در واقع از زمان او بود که سه رنگ کنونی پرچم ایران یعنی سبز و سفید و سرخ به این پرچم اضافه شد. علاوه بر آن به منظور هرچه تاثیرگذارتر جلوه کردن نماد اصلی این پرچم یعنی شیر و خورشید،

 شمشیری در دست شیر قرار گرفت و یال و کوپال آن نیز پر و پیمان‌تر از قبل شد. می‌توان این گونه ادعا کرد چهره‌ی شیری که در وسط پرچم ایران وجود دارد، در زمان سلطنت ناصرالدین شاه از قامت شیر آسیایی، که با نام شیر ایرانی نیز شناخته می‌شود، خارج گردید و به شکل و شمایل شیرهای آفریقایی شبیه شد.

 در واقع تفاوت اصلی شیرهای آفریقایی و آسیایی به طور عمده در بزرگی جثه و انبوهی یال آنها خلاصه می‌شود. به این معنی که شیر آفریقایی جثه‌ی بزرگ‌تر و یال‌های انبوه‌تری نسبت به شیر آسیایی یا ایرانی دارد.جالب این جا است که نسل شیر آسیایی یا ایرانی در کشور ما نیز در همان زمان قاجار منقرض شد. 

حتی بر طبق برخی روایت‌ها این امر در دوران سلطنت ناصرالدین شاه اتفاق افتاد. در دوره پهلوی نیز از همین پرچم سه رنگ و مزین به نقش شیر و خورشید به عنوان پرچم ایران استفاده شد. جالب است بدانید که از سال 1289 استانداردسازی این پرچم آغاز شد اما سرانجام، در دهه 1350 بود که طراحی گرافیکی از شیر و خورشید رسمیت یافت و بر روی پرچم‌ها نقش بست.


پرچم در زمان نادر شاه چگونه بوده است؟

نادر شاه افشار، بنیانگذار سلسله افشاریان هم از شیر و خورشید بر روی پرچم خود استفاده‌ای نکرد. البته شیر و خورشید مهر این پادشاه ایرانی بود ولی پرچم او، درفشی سه رنگ متشکل از رنگ‌های آبی و سفید و قزمر و درفشی چهار رنگ متشکل از رنگ‌های زرد و سفید و آبی و قرمز بود.

نادرشاه که هند را فتح كرد غنایم زیادی را به ایران آورد و به ایجاد يك سيستم حكومتي كامل هم در ايران کمک کرد كه در آن به حكومت معدودي از ثروتمندان پايان داده شد و پرچم به عنوان سمبل وحدت ملي درنظر گرفته شد. نادر که مردی خودساخته بود، توانست با کوششی عظیم ایران را از حکومت ملوک‌الطوایفی رها ساخته، بار دیگر یکپارچه و متحد کند. 

سپاه او از سوی جنوب تا دهلی، از شمال تا خوارزم و سمرقند و بخارا و از غرب تا موصل و کرکوک و بغداد و از شرق تا مرز چین پیشروی کرد. در همین دوره بود که تغییراتی در خور در پرچم ملی و نظامی ایران به‌وجود آمد. درفش شاهی یا بیرق سلطنتی در دوران نادرشاه از ابریشم سرخ و زرد ساخته می‌شد و روی آن تصویر شیر و خورشید هم وجود داشت،

 اما درفش ملی ایرانیان در این زمان سه رنگ سبز و سفید و سرخ با شیری در حالت نیمرخ و در حال راه رفتن داشته که خورشیدی نیمه برآمده بر پشت آن بود و در درون دایره خورشید نوشته بود:( المک الله). سپاهیان نادر در تصویری که از جنگ وی با محمد گورکانی، پادشاه هند، کشیده شده‌ است، بیرقی سه گوش با رنگ سفید در دست دارند که در گوشه بالایی آن نواری سبزرنگ 

و در قسمت پایینی آن نواری سرخ دوخته شده‌ است. شیری با دم برافراشته به صورت نیمرخ در حال راه رفتن است و درون دایره خورشید آن باز هم (المک الله) آمده‌ است. بر این اساس می‌توان گفت پرچم سه رنگ عهد نادر مادر پرچم سه رنگ فعلی ایران است زیرا در این زمان بود که برای نخستین بار این سه رنگ بر روی پرچم‌های نظامی و ملی آمد؛ هر چند هنوز پرچم‌ها سه گوشه بودند.


پرچم در زمان قاجار چگونه بوده است؟

پس از افشاریان بار دیگر کشور ایران از وجود یک حکومت مقتدر مرکزی بی نصیب ماند و همانند زمان پیش از سلسله‌ی صفویان بخش‌های مختلف ایران به دست حاکمان گوناگون اداره می‌شد. البته در زمان حکمرانی زندیان این امر تا حدی کم‌رنگ جلوه می‌کرد. با این حال حتی در آن زمان هم اوضاع کشور مانند دوران افشاریان یا صفویان اداره نمی‌شد. 

به همین دلیل می‌توان گفت که سیر تحول پرچم ایران در طول تاریخ آن زمان کم و بیش متوقف باقی ماند. پس از روی کار آمدن سلسله‌ی قاجاریان کشور ایران بار دیگر شرایطی مشابه با دوران صفویان را تجربه کرد. به این معنی که بار دیگر یک حکومت مقتدر و مرکزی بر سرتاسر ایران حاکم شد.

 هر چند که در بخشی از دوران سلطنت قاجاریان نوع اداره‌ی مملکت به شکل ملوک‌الطوایفی بود. به هر حال تا پیش از به قدرت رسیدن ناصرالدین شاه قاجار تغییر چندان قابل توجهی در پرچم ایران به وجود نیامد و روند دگرگونی پرچم ایران در طول تاریخ آن زمان نیز متوقف باقی ماند. در واقع نخستین شاهان قاجار کم و بیش از همان نماد پادشاهی نادر شاه افشار به عنوان نماد پادشاهی،

 خود و نشان اصلی پرچم ایران استفاده می‌کردند. در دوران آقامحمدخان قاجار، سر سلسله قاجاریان، چند تغییر اساسی در شکل و رنگ پرچم داده شد، یکی این که شکل آن برای نخستین بار از سه گوشه به چهار گوشه تغییر یافت و دوم این که آقامحمدخان به دلیل دشمنی ،که با نادر داشت، سه رنگ سبز و سفید و سرخ پرچم نادری را برداشت و تنها رنگ سرخ را روی پرچم گذارد. 

دایره سفید رنگ بزرگی در میان این پرچم بود که در آن تصویر شیر و خورشید به رسم معمول وجود داشت. با این تفاوت بارز که برای نخستین بار شمشیری در دست شیر قرار داده شده بود. در عهد فتحعلی شاه قاجار ایران دارای پرچمی دوگانه شد. یکی پرچمی یکسره سرخ با شیری نشسته و خورشید بر پشت که پرتوهای آن سراسر آن را پوشانده بود.


بیشتر بدانید: حافظ شیرازی را بهتر بشناسید

بیشتر بدانید: راز موفقیت در زندگی


پرچم در زمان محمد شاه قاجار:

در طول پادشاهي آقا محمد خان، پايه گذار سلسله قاجار (97-1796 بعد از ميلاد) تغييرات اساسي در پرچم ملي ایجاد شد. به این ترتیب که پرچم ایران از شکل سه گوش خارج شد و شكل چهارگوش گرفت. آقا محمد خان همچنين رنگ هاي پرچم را به خاطر دشمني اش با نادر شاه تغيير داد.

 بنابراين تنها رنگ قرمز از سه رنگ اوليه باقي ماند و سبز، سفيد و قرمز رنگ هاي پرچم ملي شد. با نشان شير و خورشيد و شمشیر. پس از آن نوبت به حکومت قاجاریه رسید. آنها هم از ابتدا از نماد شیر و خورشید برای پرچم ایران استفاده کردند و دومین پادشاه قاجار یعنی فتحعلی شاه قاجار، با اعطای نشان شیر و خورشید به دیپلمات‌های اروپایی، به این نماد رسمیت بخشید ،

تا جایی که در آن دوران از ایران به سرزمین شیر و خورشید یاد می‌شد.نکته شگفتی‌آور این که شیر پرچم زمان صلح شمشیر به دست داشت؛ در حالی که در پرچم عهد جنگ چنین نبود. در زمان فتحعلی شاه بود که استفاده از پرچم سفید رنگ برای مقاصد دیپلماتیک و سیاسی مرسوم شد. 

در تصویری که یک نقاش روس از ورود سفیر ایران ( ابوالحسن‌خان شیرازی) به دربار تزار روس کشیده، پرچمی سفید رنگ منقوش به شیر و خورشید و شمشیر، پیشاپیش سفیر در حرکت است. سال‌ها بعد امیرکبیر از این ویژگی پرچم‌های سه‌گانه دوره فتحعلی شاه استفاده کرد و طرح پرچم امروزی را ریخت. 

برای نخستین بار در زمان محمدشاه قاجار (جانشین فتحعلی شاه) تاجی بر بالای خورشید قرار داده شد.در این دوره هم دو درفش یا پرچم به کار می‌رفته‌ است که بر روی یکی شمشیر دو سر حضرت علی (ع) و بر دیگری شیر و خورشید قرار داشت که پرچم اول درفش شاهی و دومی درفش ملی و نظامی بود.


پرچم در زمان امیر کبیر:

در زمان حکمرانی ناصرالدین شاه قاجار و دوره صدارت امیرکبیر بود که پرچم سه رنگ ایران (به این صورت که نوار پایینی آن به رنگ قرمز، نوار وسط آن سفید رنگ و نوار بالایی آن به رنگ سبز) پدید آورده شد و وسط آن مزین به نماد طلایی شیر و خورشید بود. پرچم سه رنگ ایران برای اولین بار در زمان صدارت امیرکبیر در دوره ناصرالدین شاه قاجار در سال ۱۸۴۹ میلادی، 

با سه‌رنگ سبز و سفید و قرمز و با نشان شیر و خورشید بر فراز سفارت ایران در لندن برافراشته شد. نشان کنونی در پرچم ایران، نشان جمهوری اسلامی نام دارد که شرح و تفسیر رسمی آن در اصل ۱۸ قانون اساسی آمده‌است. میرزا تقی‌خان امیرکبیر، بزرگمرد تاریخ ایران، دلبستگی ویژه‌ای به نادرشاه داشت و به همین سبب بود که پیوسته به ناصرالدین شاه توصیه می‌کرد،

 شرح زندگی نادر را بخواند. امیرکبیر همان رنگ‌های پرچم نادر را پذیرفت اما دستور داد شکل پرچم مستطیل باشد (بر خلاف شکل سه گوشه در عهد نادرشاه) و سراسر زمینه پرچم سفید، با یک نوار سبز به عرض تقریبی ۱۰ سانتی‌متر در گوشه بالایی و نواری سرخ رنگ به همان اندازه در قسمت پایین پرچم دوخته شود و نشان شیر و خورشید و شمشیر در میانه پرچم قرار گیرد؛ بدون آن که تاجی بر بالای خورشید گذاشته شود. بدین ترتیب پرچم ایران تقریبا به شکل و فرم پرچم امروزی ایران درآمد.


پرچم بعد از انقلاب:

سیر تحول پرچم ایران در طول تاریخ معاصر در ابتدای امر و در دوران حکومت پهلوی متوقف ماند و پس از آن یعنی در سال 1357 خورشیدی ادامه یافت. به عبارت بهتر پس از انقراض سلسله‌ی قاجاریان و آغاز حکومت پهلوی تغییر خاصی در پرچم ایران صورت نگرفت و همان پرچم زمان قاجار به عنوان پرچم رسمی کشور برگزیده شد. از آن جا که سلسله‌ی پهلوی حکومتی مشروطه ،

به شمار می‌رفت، در ادارات و ارگان‌های دولتی از همان پرچم دوران قاجار استفاده می‌شد. اما خاندان سلطنتی از پرچمی استفاده می‌کردند که اندکی با پرچم مذکور متفاوت بود. در پرچم سلطنتی خاندان پهلوی یک تاج نیز بر بالای نماد شیر و خورشید نقش بسته بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357 خورشیدی پرچم ایران نیز مانند نوع و شکل حکومت دچار تغییر شد. 

از آن جا که بسیاری از انقلابیون اعتقاد داشتند که نماد شیر و خورشید نشان ویژه‌ی خاندان پهلوی است، این نماد از وسط پرچم ایران حذف شد و نماد الله جای آن را گرفت. البته همان گونه که در این مطلب مشاهده کردیم نماد شیر و خورشید به خاندان پهلوی تعلق ندارد. بلکه این نشان یک نماد ملی محسوب می‌شود که قدمت آن به ابتدای تاریخ و دوران هخامنشیان می‌رسد.


تاریخچه پرچم بعد از انقلاب

پرچم جمهوری اسلامی از سه رنگ سبز، سفید و سرخ تشکیل می‌شود و نشانه جمهوری اسلامی (لا اله الا الله) در وسط آن قرار دارد.


 این موضوع در سال 1384 خورشیدی توسط مجلس شورای اسلامی نیز مورد تایید قرار گرفت. به این معنی که بخش تحقیق و تفحص مجلس شورای اسلامی با بررسی اسناد تاریخی به جا مانده از زمان‌های گذشته، نماد شیر و خورشید را یک نماد ایرانی و ملی نامید و آن را بی ارتباط با خاندان پهلوی دانست.

در اصل هجدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹ میلادی) در مورد پرچم گفته شده‌ است، پرچم جمهوری اسلامی از سه رنگ سبز، سفید و سرخ تشکیل می‌شود و نشانه جمهوری اسلامی (لا اله الا الله) در وسط آن قرار دارد. طراح اصلی پرچم جمهوری اسلامی ایران دکتر حمید ندیمی است. 

او استاد درس نظریه و روش‌های طراحی در رشته معماری دانشگاه شهید بهشتی است و یک کمیسیون نوزده نفره ویژگی‌های پرچم را تعیین کرده‌اند.جالب است بدانید که حتی در نخستین روز‌های انقلاب اسلامی هم از پرچم شیر و خورشید‌نشان استفاده می‌شد؛ اما در 10 اسفند 1357 آیت‌الله خمینی، رهبر انقلاب بود  که خواستار برچیده شدن نشان شیر و خورشید شد. 

در آن دوره مسابقه‌ای برای طراحی پرچم ایران برگزار شد که در نهایت نشانی که شامل ستاره و مشت گره‌کرده بود، انتخاب شد ولی با این وجود تا سال 1359 همچنان از نشان شیر و خورشید بر روی اسناد دولتی استفاده می‌شد. در تیر ماه 1359 پرچم کنونی جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد که بیانگر اسلامی بودن حکومت است. 

همانگونه که در این پست از پرچم گفتیم نماد شیر و خورشید مربوط به رمان پهلوی نمی باشد بلکه این نشان یک نماد ملی محسوب می‌شود که قدمت آن به ابتدای تاریخ و دوران هخامنشیان می‌رسد. ولی چون بسیار از انقلابیون معتقد بودند مربوط به زمان شاه است پس ان را حذف کردند. ممنونیم از اینکه با پرچم همراه هستید.



منابع:

ایسنا   www.isna.ir/news/95050107400

ویکی پدیا   fa.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86

ستاره    setare.com/fa/news/23660

ایرانیان پابلیش   iranianpublish.com/flag-history-of-iran

صفر بیست   www.020.ir/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%BE%D8%B1%DA%86%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86

عصر ایران   www.asriran.com/fa/news/314120



آموزش:


اشتراک گذاری:
نویسنده
رتبه مدرس
شماره تماس:

تاریخ عضویت:۱۳۹۷/۰۷/۲۳


تعداد درس:۲۲۲
قیمت: رایگان!
پرسش و پاسخ (0)
سوالی دارید؟ اینجا بپرسید...
نام کاربری: برای ارسال کامنت، باید ابتدا وارد سایت شوید.